La Llorona ("người đàn bà khóc") là hồn ma nổi tiếng nhất Mỹ Latinh: một người phụ nữ mặc áo trắng lang thang ven sông, ven kênh vào ban đêm, khóc gọi những đứa con mà chính cô đã dìm chết. Trong bản kể phổ biến nhất, cô bị người đàn ông mình yêu bỏ rơi, trong cơn đau đớn đã dìm con xuống sông, rồi tự vẫn, và bị đày phải đi tìm con mãi mãi. Truyền thuyết sống mạnh nhất ở Mexico và vùng Tây Nam nước Mỹ, có biến thể ở hầu khắp các nước nói tiếng Tây Ban Nha.
Câu chuyện qua bản kể phổ biến
Bản kể hay gặp nhất ở Mexico có dạng thế này. Một thiếu nữ nghèo, xinh đẹp, thường được gọi là María, lọt vào mắt một người đàn ông giàu có. Hai người có với nhau hai hoặc ba đứa con. Rồi người đàn ông dần xa cách, cuối cùng bỏ đi cưới một người phụ nữ cùng giai cấp. Trong cơn ghen và tuyệt vọng, María dìm các con xuống sông. Tỉnh lại, cô hiểu điều mình vừa làm, lao xuống tìm nhưng không cứu được, rồi chết theo.
Khi linh hồn cô tới cửa thế giới bên kia, cô bị từ chối cho tới khi tìm được các con. Từ đó cô đi dọc sông, kênh, hồ trong đêm, áo trắng ướt sũng, tóc xoã, khóc gọi tiếng Tây Ban Nha mà trẻ con Mexico nào cũng thuộc: "¡Ay, mis hijos!" (Ôi, các con của ta!). Theo lời đồn, ai nghe tiếng khóc ở gần thì sắp gặp chuyện chẳng lành; trẻ con đi chơi bờ sông lúc tối có thể bị cô bắt nhầm.
Chi tiết thay đổi theo vùng: có bản cô là phụ nữ bản xứ bị một quý ông Tây Ban Nha bỏ; có bản không có ai bỏ cô cả, cô chỉ lơ là để con chết đuối; có bản cô khóc trên hồ chứ không phải sông. Nhưng cốt lõi giữ nguyên: người mẹ, nước, cái chết của con, tiếng khóc không dứt.
Gốc gác: từ thời Aztec hay từ thời thuộc địa
Nguồn gốc của La Llorona là chủ đề tranh luận. Có ba hướng giải thích chính.
Hướng 1: dấu vết Aztec
Trong bộ sách ghi chép văn hoá Nahua do tu sĩ Bernardino de Sahagún biên soạn ở thế kỷ 16 (thường gọi là Florentine Codex), quyển 12 liệt kê các điềm báo trước khi người Tây Ban Nha tới. Một điềm là tiếng một người phụ nữ khóc lóc trong đêm, than rằng các con của bà ơi, chúng ta phải đi xa. Sahagún cũng nhắc nữ thần Cihuacóatl, người được tả mặc đồ trắng, đêm đêm khóc than. Nhiều người coi đây là tổ tiên của La Llorona.
Hướng 2: chuyện thời thuộc địa
Bản kể có người đàn ông giàu bỏ rơi cô gái nghèo phản ánh rõ xã hội thuộc địa, nơi ranh giới chủng tộc và giai cấp quyết định ai được cưới ai. Một số nhà nghiên cứu nối La Llorona với hình tượng La Malinche, người phụ nữ bản xứ làm thông ngôn cho Hernán Cortés, bị một số diễn ngôn sau này coi là kẻ phản bội. Mối nối này là cách đọc của đời sau, không có tài liệu nào chứng minh La Llorona "là" Malinche.
Hướng 3: hình mẫu chung
Chuyện người mẹ giết con rồi bị trừng phạt có ở nhiều nền văn hoá: Medea trong bi kịch Hy Lạp, Lamia trong thần thoại, các "bà trắng" ở châu Âu. Có thể truyền thuyết châu Âu mang sang Tân Thế giới đã hoà vào truyền thống bản địa. Các nhà nghiên cứu nghiêng về khả năng La Llorona là sự pha trộn nhiều nguồn, chứ không có một gốc duy nhất.
Biến thể khắp Mỹ Latinh
| Nước / vùng | Tên gọi | Nét riêng |
|---|---|---|
| Mexico | La Llorona | Bản kể chuẩn: người mẹ dìm con, khóc ven sông, kênh |
| Tây Nam Hoa Kỳ (New Mexico, Texas, Arizona…) | La Llorona | Dùng nhiều để răn trẻ không ra kênh mương, sông Rio Grande lúc tối |
| Venezuela | La Sayona | Người vợ giết cả nhà vì ghen, nay hiện ra quyến rũ đàn ông lăng nhăng |
| Panama | La Tulivieja | Người mẹ bỏ con, bị biến thành sinh vật xấu xí ven sông |
| Guatemala, Honduras… | La Llorona | Gần bản Mexico, nhiều dị bản theo từng làng |
La Llorona trong âm nhạc và điện ảnh
Bài hát: "La Llorona" là một bài dân ca gắn với vùng eo đất Tehuantepec (bang Oaxaca), không rõ tác giả, có hàng chục lời khác nhau. Lời bài hát không kể chuyện người mẹ dìm con mà là một bài tình ca buồn. Chavela Vargas và Lila Downs là hai giọng ca khiến bài hát vang ra thế giới; bài này còn xuất hiện trong phim hoạt hình Coco (2017).
Điện ảnh: Mexico làm phim La Llorona từ năm 1933 (đạo diễn Ramón Peón), một trong những phim kinh dị có tiếng đầu tiên của điện ảnh Mexico. Năm 2019, Hollywood ra The Curse of La Llorona, đưa nhân vật vào loạt phim cùng thế giới với The Conjuring. Bản Hollywood dùng hình tượng là chính, bối cảnh và luật lệ đều là sáng tác mới.
Sân khấu ngoài trời: ở Xochimilco (Mexico City), vào mùa lễ cuối tháng Mười – đầu tháng Mười Một, có các buổi diễn La Llorona trên mặt kênh, khán giả ngồi thuyền xem. Đây là sự kiện văn hoá – du lịch, không phải nghi lễ.
Vì sao truyền thuyết này sống lâu
Một lời răn rất thực tế
Câu "coi chừng La Llorona bắt" là lời cha mẹ Mexico dùng để giữ trẻ con tránh xa sông, kênh, mương lúc trời tối. Ở vùng đất có nhiều kênh dẫn nước, mùa mưa nước dâng nhanh, chết đuối là mối nguy thật. Một hồn ma bắt trẻ ven sông là "rào chắn" hiệu quả hơn mọi lời giảng giải.
Một chuyện về phụ nữ bị bỏ rơi
Nhiều nhà văn và nhà nghiên cứu Mỹ gốc Mexico (Chicano) đọc lại La Llorona như chuyện về người phụ nữ bị một hệ thống bất công đẩy tới tuyệt vọng. Nhà nghiên cứu Domino Renee Perez, trong There Was a Woman: La Llorona from Folklore to Popular Culture (2008), theo dấu nhân vật qua văn học, phim ảnh, truyện tranh và cho thấy mỗi thế hệ lại kể cô theo nỗi lo của mình. Nhà văn Sandra Cisneros có truyện ngắn "Woman Hollering Creek" (1991) dùng hình ảnh này.
Âm thanh ban đêm bên sông
Ven sông ban đêm có nhiều âm thanh dễ nghe ra tiếng khóc: tiếng cú, tiếng chim đêm, tiếng mèo hoang, tiếng gió lùa qua lau sậy, tiếng nước chảy qua đá. Một người đã nghe chuyện La Llorona từ nhỏ sẽ dễ nghe ra "tiếng khóc" trong những âm thanh ấy. Điều này không chứng minh hay bác bỏ gì, chỉ giải thích vì sao lời chứng cứ tiếp tục xuất hiện.
Nhìn tỉnh táo và tìm hiểu thêm
Không có bằng chứng nào cho thấy La Llorona có thật, và cũng không có hồ sơ lịch sử về một người phụ nữ cụ thể làm nên truyền thuyết. Cái có thật là một truyền thống kể chuyện sống động qua năm thế kỷ, được dùng để răn trẻ, để than nỗi phận phụ nữ, và giờ để làm phim.
- Nghe vài bản thu "La Llorona" của Chavela Vargas và Lila Downs để thấy truyền thuyết đi vào âm nhạc thế nào.
- Đọc sách của Domino Renee Perez, hoặc tuyển tập truyện dân gian Mexico có bản kể La Llorona.
- Xem bản phim 1933 (nếu tìm được bản phục hồi) rồi so với bản Hollywood 2019 để thấy hình tượng đổi ra sao.
- Ai có dịp tới Mexico City mùa lễ cuối tháng Mười có thể tìm buổi diễn trên kênh Xochimilco.
Câu hỏi thường gặp
La Llorona là ai?
La Llorona là hồn ma trong truyền thuyết Mỹ Latinh, một người phụ nữ áo trắng khóc ven sông ban đêm. Theo bản kể phổ biến, cô dìm con xuống sông sau khi bị người yêu bỏ, rồi tự vẫn, và bị đày phải tìm con mãi mãi. Đây là truyền thuyết, không có nhân vật lịch sử cụ thể.
La Llorona có thật không?
Không có bằng chứng nào cho thấy La Llorona có thật, cũng không có hồ sơ về một người phụ nữ cụ thể làm nên câu chuyện. Truyền thuyết có thể pha trộn điềm báo thời Aztec, chuyện thời thuộc địa và các mô típ châu Âu. Những lời kể nghe tiếng khóc ven sông có thể do âm thanh tự nhiên ban đêm.
Vì sao La Llorona khóc?
Trong truyện, cô khóc vì đã giết các con mình và bị buộc phải đi tìm chúng mãi. Tiếng kêu "Ôi, các con của ta!" là chi tiết quen thuộc nhất. Ở tầng nghĩa xã hội, tiếng khóc ấy được đọc như nỗi đau của người phụ nữ bị bỏ rơi.
Bài hát La Llorona kể về gì?
Bài dân ca "La Llorona" gắn với vùng Tehuantepec, bang Oaxaca, là một bản tình ca buồn, không kể lại chuyện người mẹ dìm con. Bài có rất nhiều lời khác nhau, nổi tiếng qua giọng hát Chavela Vargas và Lila Downs.
Phim The Curse of La Llorona có đúng truyền thuyết không?
Phim năm 2019 dùng hình tượng người đàn bà áo trắng khóc tìm con, nhưng bối cảnh, luật lệ và cốt truyện là sáng tác mới, gắn vào loạt phim The Conjuring. Truyền thuyết gốc có nhiều dị bản và mang nặng màu sắc răn dạy hơn.
