Yūrei (幽霊) là hồn ma trong văn hoá Nhật Bản: linh hồn người chết không yên, thường là phụ nữ mặc áo trắng tang lễ, tóc đen dài xoã rũ, hai tay buông thõng từ cổ tay, nhiều khi không có chân. Hình ảnh ấy không có từ thời cổ đại mà được định hình chủ yếu trong thời Edo (1603–1868), qua tranh vẽ, sân khấu kabuki và các tập truyện quái đàm. Hiểu yūrei là hiểu một phần cách người Nhật nghĩ về cái chết, về oán hận và về bổn phận cúng giỗ.
Yūrei là gì, khác yōkai thế nào
Chữ yū (幽) nghĩa là mờ mịt, u tối; rei (霊) là linh hồn. Ghép lại là "hồn mờ", hồn của người đã chết. Theo quan niệm dân gian, khi một người qua đời, linh hồn cần được làm lễ đầy đủ để nhập vào hàng tổ tiên và được con cháu cúng giỗ. Người chết đột ngột, chết oan, chết trong uất ức, hay không được làm lễ thì hồn có thể kẹt lại thế gian thành yūrei.
Yūrei khác với yōkai. Yōkai là cả một thế giới yêu quái, tinh vật, thú lạ (kappa, tengu, hồ ly…) mà một wiki khác trong hệ đã viết riêng. Yūrei thì luôn từng là người. Nó có tên, có tiểu sử, có lý do để quay về. Ranh giới giữa hai nhóm trong tranh Edo đôi khi mờ, nhưng người Nhật vẫn phân biệt khá rõ.
Bộ "trang phục" của một yūrei
Hình mẫu yūrei mà khán giả hôm nay nhận ra ngay có những chi tiết cụ thể, mỗi chi tiết đều có gốc gác:
| Chi tiết | Gốc gác |
|---|---|
| Áo trắng (shiroshōzoku, katabira) | Áo liệm trắng mặc cho người chết trong tang lễ Nhật. Hồn ma hiện ra trong bộ đồ người ta đã mặc khi chôn. |
| Tóc đen dài xoã | Phụ nữ thời Edo búi tóc cầu kỳ; tóc xoã là dấu hiệu của tang, của bệnh, của mất kiểm soát. Trên sân khấu kabuki, tóc xoã giúp nhận ra ngay nhân vật đã thành ma. |
| Hai tay buông rũ từ cổ tay | Tư thế ước lệ của sân khấu và tranh vẽ, gợi một thân thể không còn sức sống. |
| Dải vải tam giác trên trán (hitai-kakushi) | Một số vùng đặt mảnh vải hoặc giấy tam giác trên trán người chết khi khâm liệm. |
| Không chân, phần dưới mờ dần | Thường được gắn với tranh của hoạ sĩ Maruyama Ōkyo (1733–1795). Chưa chắc ông là người khởi xướng, nhưng kiểu vẽ này lan rộng từ thế kỷ 18. |
| Ngọn lửa ma (hitodama) bay quanh | Đốm lửa xanh tím bay lơ lửng, hay đi kèm yūrei trong tranh và sân khấu. |
Không phải yūrei nào trong truyện dân gian cũng như vậy. Trước thời Edo, hồn ma trong văn học Nhật đôi khi xuất hiện y như người sống, nhận ra được chỉ nhờ cốt truyện. Bộ trang phục "chuẩn" là sản phẩm của nghệ thuật thị giác thế kỷ 18–19, rồi được điện ảnh thế kỷ 20 kế thừa.
Onryō: hồn oán của người phụ nữ bị phụ bạc
Trong các loại yūrei, đáng sợ nhất là onryō, hồn mang oán hận. Đa số onryō nổi tiếng là phụ nữ, và câu chuyện của họ thường giống nhau: bị chồng, người yêu hoặc chủ nhà phản bội, hãm hại, rồi quay về đòi nợ. Trong một xã hội mà phụ nữ ít có tiếng nói khi còn sống, cái chết trở thành lúc họ có quyền lực.
Oiwa và Tōkaidō Yotsuya Kaidan
Vở kabuki Tōkaidō Yotsuya Kaidan của Tsuruya Nanboku IV, công diễn năm 1825 ở Edo, là chuyện ma nổi tiếng nhất Nhật Bản. Samurai thất thế Iemon muốn cưới con gái một nhà giàu nên tìm cách bỏ vợ là Oiwa. Oiwa bị cho uống thuốc độc làm biến dạng nửa mặt, tóc rụng thành từng nắm khi chải, rồi chết. Hồn Oiwa trở về ám Iemon cho đến khi hắn phải trả giá. Cảnh Oiwa chải tóc rụng và khuôn mặt sưng một bên trở thành hình ảnh kinh điển, được vẽ, dựng phim nhiều lần.
Giới sân khấu Nhật đến nay vẫn giữ tục ghé đền Oiwa Inari ở Yotsuya (Tokyo) trước khi diễn hoặc quay tác phẩm về Oiwa. Có hai ngôi đền cùng tên, ở hai bên một con phố. Tục này được kể như một nét văn hoá nghề, không phải bằng chứng gì về "lời nguyền".
Okiku và cái giếng đếm đĩa
Chuyện Banchō Sarayashiki (Dinh thự đĩa ở Banchō) và bản Banshū Sarayashiki ở vùng Himeji kể về cô hầu Okiku. Cô bị vu làm mất một chiếc trong bộ mười chiếc đĩa quý của chủ, bị hành hạ rồi chết dưới giếng. Đêm đêm người ta nghe tiếng cô từ đáy giếng đếm "một, hai, ba…" đến chín rồi khóc nấc vì thiếu chiếc thứ mười. Trong thành Himeji hiện có một cái giếng được gọi là "giếng Okiku", là điểm dừng quen thuộc của khách tham quan.
Otsuyu và đèn lồng hoa mẫu đơn
Botan Dōrō (Đèn lồng mẫu đơn) có gốc từ một truyện trong tập Tiễn đăng tân thoại của Trung Hoa, được Nhật hoá nhiều lần. Bản nổi tiếng nhất là của nghệ sĩ kể chuyện rakugo San'yūtei Enchō (cuối thế kỷ 19). Một chàng trai mỗi đêm được cô gái Otsuyu cầm đèn lồng hoa mẫu đơn tới thăm. Người hàng xóm nhìn trộm thì thấy chàng đang ôm một bộ xương. Đây là kiểu yūrei khác: không oán, mà vì yêu không dứt.
Mùa hè là mùa chuyện ma
Khác với phương Tây gắn chuyện ma với đêm đông, người Nhật kể chuyện ma vào mùa hè. Một lý do được nhắc nhiều là "làm mát": chuyện rợn người khiến sởn gai ốc, giữa cái nóng ẩm thì thấy dễ chịu hơn. Lý do sâu hơn là lễ Obon, thường vào giữa tháng Tám, khi người ta tin tổ tiên về thăm nhà. Các gia đình đốt lửa đón (mukaebi), lửa tiễn (okuribi), nhiều nơi thả đèn lồng xuống sông. Mùa người chết về thăm cũng là mùa kể chuyện người chết.
Thời Edo có lối tụ họp gọi là Hyakumonogatari Kaidankai (buổi kể trăm chuyện quái đàm). Người ta thắp trăm ngọn nến hay bấc đèn trong phòng tối, mỗi người kể một chuyện rồi tắt một ngọn. Theo lời đồn, khi ngọn cuối cùng tắt thì một điều gì đó sẽ hiện ra. Nhiều người dừng ở chuyện thứ chín mươi chín. Cuộc tụ họp này sinh ra cả một dòng sách quái đàm in khắc gỗ rất ăn khách.
Một số chùa ở Tokyo còn giữ bộ sưu tập tranh yūrei và trưng bày vào tháng Tám. Chùa Zenshō-an ở khu Yanaka lưu giữ bộ tranh ma do San'yūtei Enchō sưu tầm, mở cho khách xem theo mùa.
Yūrei bước lên màn ảnh
Thế kỷ 20, điện ảnh Nhật tiếp nhận nguyên bộ hình ảnh yūrei. Chuyện Oiwa được dựng phim hàng chục lần. Bộ phim Kwaidan (1964) của Kobayashi Masaki dựa trên tập truyện của Lafcadio Hearn (tập truyện này một wiki khác trong hệ đã viết). Cuối thập niên 1990 và đầu 2000, làn sóng phim kinh dị Nhật đưa người phụ nữ tóc đen dài, áo trắng đi khắp thế giới; khán giả nhiều nước nhận ra ngay hình ảnh ấy mà không cần biết nó bắt nguồn từ kabuki và tranh Edo hai trăm năm trước.
Nhìn tỉnh táo: yūrei nói gì về xã hội Nhật
Không có bằng chứng nào cho thấy yūrei là có thật. Nhưng yūrei là một tài liệu quý về tâm lý xã hội. Các nhà nghiên cứu như Zack Davisson (Yūrei: The Japanese Ghost, 2015) chỉ ra mấy điểm:
- Nỗi sợ thiếu cúng giỗ: hồn không người thờ là hồn lang thang. Điều này nhắc mọi người giữ bổn phận với tổ tiên.
- Oán hận của người yếu thế: phần lớn onryō là phụ nữ, người hầu, người bị hại. Chuyện ma cho họ tiếng nói mà xã hội không cho.
- Sân khấu tạo hình ma: kabuki dùng cửa sập, dây kéo, đèn lồng bật ra để ma xuất hiện bất ngờ. Khán giả nhìn ma trên sân khấu rồi tưởng tượng ma ngoài đời y như vậy.
- Thị trường giải trí: sách quái đàm, tranh khắc gỗ, vở diễn mùa hè là ngành kinh doanh lớn ở Edo. Yūrei "chuẩn hoá" một phần vì nó bán được.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc sách của Davisson, xem tranh ukiyo-e về Oiwa của Katsushika Hokusai (loạt Hyaku Monogatari, khoảng 1831), xem một vở kabuki mùa hè nếu có dịp tới Nhật, và ghé thành Himeji để thấy cái giếng Okiku giữa khu di sản thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Yūrei là gì?
Yūrei là hồn ma trong văn hoá Nhật Bản, linh hồn người chết không được yên vì chết oan, chết uất ức hoặc thiếu lễ cúng. Hình ảnh quen thuộc là phụ nữ áo trắng, tóc đen dài, tay buông thõng, không chân. Hình ảnh này định hình chủ yếu trong thời Edo.
Vì sao ma Nhật Bản không có chân?
Kiểu vẽ ma không chân, phần dưới mờ dần, lan rộng từ thế kỷ 18 và thường được gắn với tranh của Maruyama Ōkyo. Từ đó sân khấu và tranh khắc gỗ dùng theo, rồi trở thành quy ước. Đây là lựa chọn nghệ thuật, không phải mô tả của nhân chứng.
Yūrei khác yōkai thế nào?
Yūrei luôn từng là người, quay về vì oán hận hay tình cảm còn vướng. Yōkai là yêu quái, tinh vật, thú lạ, phần lớn chưa từng là người. Trong tranh Edo hai nhóm đôi khi được vẽ chung, nhưng người Nhật vẫn phân biệt.
Oiwa là ai?
Oiwa là nhân vật chính của vở kabuki Tōkaidō Yotsuya Kaidan do Tsuruya Nanboku IV viết, công diễn năm 1825. Cô bị chồng đầu độc, mặt biến dạng rồi chết, sau đó trở về báo oán. Đây là chuyện ma nổi tiếng nhất Nhật Bản, được dựng phim nhiều lần.
Vì sao người Nhật kể chuyện ma vào mùa hè?
Mùa hè có lễ Obon, khi người Nhật tin tổ tiên về thăm nhà, nên đây cũng là mùa nghĩ về người đã khuất. Ngoài ra chuyện rợn người được cho là giúp "mát người" giữa cái nóng. Sân khấu kabuki thời Edo cũng hay dựng vở ma vào mùa hè.
