Banshee và Dullahan: hồn ma báo tử trong văn hoá dân gian Ireland

Banshee và Dullahan là hai nhân vật báo tử nổi tiếng nhất của văn hoá dân gian Ireland. Banshee (tiếng Ireland bean sí, "người đàn bà của gò tiên") là một phụ nữ vô hình hoặc thoáng hiện, cất tiếng than khóc ban đêm trước khi một người trong dòng họ qua đời. Dullahan là kỵ sĩ không đầu, ôm đầu mình trên tay, phi ngựa đen trong đêm và dừng lại ở nhà ai thì nhà đó có người chết. Cả hai không phải hồn ma theo nghĩa hẹp, mà là sứ giả của cái chết, sinh ra từ một nền văn hoá tang lễ rất đặc biệt.

Banshee: tiếng khóc trước khi có người chết

Tên gọi và hình dạng

Bean là đàn bà, sí (hay sídhe) chỉ các gò đất cổ mà người Ireland tin là nơi ở của dân tiên. Vì vậy banshee nghiêm ngặt mà nói thuộc thế giới tiên hơn là thế giới ma. Nhưng trong lời kể dân gian, ranh giới này rất mờ, và nhiều người coi banshee là hồn ma.

Ít ai "thấy" banshee; phần lớn chỉ "nghe". Khi được tả, cô có hai dạng chính: một thiếu nữ tóc dài, hoặc một bà già nhỏ thó, áo xám hay áo choàng, tóc bạc dài. Chi tiết hay lặp lại là cô ngồi chải tóc bằng một chiếc lược. Từ đó có lời răn của người già: đi đường thấy chiếc lược rơi thì đừng nhặt, kẻo banshee tìm đến đòi.

Chỉ khóc cho những dòng họ cổ

Một nét rất riêng: theo truyền thống, banshee chỉ khóc cho một số dòng họ Ireland lâu đời, thường là các họ có tiền tố Ó hoặc Mac, như O'Neill, O'Brien, O'Connor, O'Grady, Kavanagh. Tiếng khóc của cô là một "đặc quyền" của dòng họ cổ. Nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Patricia Lysaght, trong cuốn The Banshee: The Irish Supernatural Death-Messenger (1986), dựa trên hàng trăm lời kể lưu ở kho tư liệu văn hoá dân gian Ireland, cho thấy niềm tin này khác nhau theo vùng: ở miền Đông có nơi gọi là badhb, ở miền Nam và Tây gọi là bean sí, và hình dung về cô thay đổi theo.

Từ người khóc thuê đến banshee

Để hiểu banshee, phải hiểu caoineadh, tục than khóc tang lễ của Ireland. Trong các đám tang truyền thống, những người phụ nữ được mời tới khóc thành lời, ngâm nga kể công đức người chết, vỗ tay, đung đưa người. Tiếng Anh gọi là keening. Người khóc giỏi được trọng vọng, có khi được trả công.

Các nhà nghiên cứu cho rằng banshee là phiên bản "siêu nhiên" của người khóc tang: một người khóc mà không ai mời, đến trước cả khi người ta chết. Với những dòng họ quý tộc, việc có một banshee riêng giống như có người khóc tang riêng của gia tộc từ cõi khác.

Từ thế kỷ 18–19, tục khóc tang bị nhà thờ và tầng lớp trên phản đối, coi là ồn ào, mê tín. Tục mai một dần. Nhưng tiếng khóc thì ở lại trong truyện banshee.

Dullahan: kỵ sĩ không đầu

Dullahan (tiếng Ireland Dubhlachán, có thể hiểu là "người tối", "kẻ đen") là kỵ sĩ không đầu, cưỡi ngựa đen, tay ôm chính cái đầu của mình. Trong một số bản kể, cái đầu có nụ cười rộng tới mang tai, đôi mắt nhỏ đảo liên tục, có khi phát sáng để soi đường. Theo truyện kể, roi của Dullahan làm bằng xương sống người.

Dullahan phi ngựa đến đâu, nơi ấy có người sắp chết. Khi ngựa dừng, kỵ sĩ gọi tên một người, và người đó chết ngay. Ai nhìn trộm ông ta có thể bị hất một chậu máu vào mặt, hoặc bị quất roi mù một mắt. Không cổng nào khoá được đường đi của Dullahan. Chỉ một thứ khiến ông ta sợ: vàng, dù chỉ là một chiếc ghim vàng nhỏ.

Đôi khi Dullahan đánh một cỗ xe ngựa đen gọi là cóiste bodhar (cỗ xe câm, cỗ xe tang), kéo bởi sáu con ngựa không đầu, lặng lẽ chạy trong đêm. Nghe tiếng xe là điềm có người sắp chết.

Nhiều truyện về Dullahan và cỗ xe tang được Thomas Crofton Croker ghi lại trong Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland (các tập 1825–1828), một trong những tuyển tập văn hoá dân gian Ireland sớm nhất in bằng tiếng Anh.

Banshee, Dullahan và những người họ hàng

Kỵ sĩ không đầu trong "The Legend of Sleepy Hollow" của Washington Irving hay bị nhầm với Dullahan. Thật ra Irving dựng nhân vật này như hồn một lính đánh thuê Hessen mất đầu, trong bối cảnh nông thôn New York. Hai nhân vật có thể chung nguồn cảm hứng châu Âu về kỵ sĩ không đầu, nhưng không phải một.

Tiếng khóc trong đêm từ đâu ra

Không có bằng chứng nào cho thấy banshee có thật. Khi người ta kể "nghe tiếng banshee", có vài âm thanh tự nhiên đáng nghĩ tới:

• Cáo cái kêu: vào mùa giao phối (khoảng tháng Mười Hai đến tháng Hai), cáo đỏ cái phát ra tiếng thét dài, the thé, giống tiếng phụ nữ hét, rất đáng sợ khi nghe lần đầu giữa đêm.
• Cú lợn trắng (Tyto alba): không kêu "hu hu" mà rít lên một tiếng khàn dài. Bộ lông trắng, bay lặng lẽ trong đêm cũng dễ thành một "bóng trắng".
• Gió lùa qua khe đá, ống khói, mái tranh ở vùng ven biển nhiều gió.

Thêm một yếu tố tâm lý: chuyện banshee thường được kể sau khi có người chết. Người trong nhà nhớ lại một tiếng kêu đêm trước đó và nối nó với cái chết. Những đêm nghe tiếng kêu mà không ai chết thì không ai nhớ. Đây là cơ chế "chỉ nhớ lần trúng" mà các nhà tâm lý học hay nhắc khi bàn về điềm báo.

Còn Dullahan thì gần như chắc chắn là sản phẩm của nghệ thuật kể chuyện: một hình ảnh mạnh, đủ ghê, dễ nhớ, phù hợp với những đêm dài quanh bếp lửa. Chi tiết "sợ vàng" có thể phản ánh niềm tin phổ biến ở châu Âu rằng kim loại quý có sức xua đuổi tà ma.

Góc nhìn hôm nay và cách tìm hiểu thêm

Banshee ngày nay sống trong văn hoá đại chúng: nhân vật truyện tranh, phim, tên ban nhạc. Bộ phim Darby O'Gill and the Little People (1959) của Disney có cả banshee lẫn cỗ xe tang. Gần đây, phim The Banshees of Inisherin (2022) mượn tên nhưng không có nhân vật siêu nhiên nào; cái tên chỉ gợi không khí Ireland và điềm gở. Nhân vật Dullahan còn xuất hiện trong anime, tiểu thuyết giả tưởng.

Ai muốn tìm hiểu nghiêm túc có thể:

• Đọc cuốn của Patricia Lysaght (1986), công trình học thuật đầy đủ nhất về banshee.
• Tìm đọc tuyển tập của Thomas Crofton Croker, hoặc Irish Fairy and Folk Tales do W. B. Yeats tuyển (1888).
• Tìm hiểu kho tư liệu văn hoá dân gian quốc gia Ireland ở University College Dublin, nơi lưu nhiều bản ghi lời kể; một phần đã số hoá qua dự án dúchas.ie.
• Nghe các bản ghi âm keening còn lại để hiểu tiếng khóc tang thật nghe như thế nào trước khi nó thành chuyện ma.