Trống ma Tedworth 1661: vụ ma ám có ghi chép sớm của nước Anh

Trống ma Tedworth là chuyện xảy ra trong nhà ông John Mompesson ở làng Tedworth (nay viết Tidworth), hạt Wiltshire, nước Anh, kéo dài khoảng từ năm 1661 đến 1663: đêm đêm cả nhà nghe tiếng trống thình thình, tiếng cào dưới giường trẻ con, đồ đạc xô lệch. Người ta đổ cho một tay đánh trống lang thang bị ông Mompesson tịch thu cái trống. Câu chuyện còn lại tới nay chủ yếu nhờ mục sư Joseph Glanvill chép lại, và chưa bao giờ có lời giải được chấp nhận, dù khả năng có người trong nhà bày trò được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới.

Chuyện bắt đầu từ một cái trống bị tịch thu

Tháng 3 năm 1661, ở thị trấn Ludgershall gần đó, một người đàn ông tên William Drury đi rong đánh trống xin tiền, tay cầm giấy thông hành mà ông ta nói là do chính quyền cấp. John Mompesson, một điền chủ có chức vụ trong bộ máy tư pháp địa phương, nghi tờ giấy là giả. Ông cho bắt Drury và giữ lại cái trống. Drury được thả, còn cái trống sau đó được gửi về nhà Mompesson ở Tedworth.

Theo lời kể của gia đình, từ đó trong nhà bắt đầu có tiếng động. Ban đầu là tiếng gõ, tiếng đập vào tường và cửa lúc đêm khuya. Ông Mompesson cầm súng lục đi quanh nhà nhưng không thấy ai. Rồi tiếng động thành nhịp trống, đánh như trống quân, có khi kéo dài cả tiếng đồng hồ. Cái trống bị tịch thu bị đập vỡ, nhưng tiếng trống vẫn không dứt.

Những gì gia đình Mompesson kể lại

Những hiện tượng được ghi lại trong khoảng hai năm khá đa dạng, và đáng chú ý là chúng tập trung quanh phòng ngủ của mấy đứa trẻ:

• Tiếng trống và tiếng gõ ban đêm, đôi khi như đánh theo bài.
• Tiếng cào dưới gầm giường, như có móng sắc cào vào gỗ.
• Giường của trẻ bị nâng lên, xô lệch; giày dép, đồ đạc bị ném.
• Mùi lưu huỳnh, ánh sáng lạ trong nhà, theo lời người làm.
• Có lúc tiếng động "trả lời" khi người ta gõ ra hiệu.

Chuyện lan khắp vùng. Người tò mò kéo tới, có cả người có địa vị. Một số bản kể nói triều đình cũng cử người đến xem, và đúng những đêm có khách quan trọng thì nhà lại yên ắng. Chi tiết này được chính những người tin dùng để giải thích rằng "con ma biết chọn lúc", còn người hoài nghi thì đọc theo hướng ngược lại.

Joseph Glanvill: người biến vụ việc thành sách

Lý do Tedworth nổi tiếng không phải vì nó lạ nhất, mà vì nó có người ghi chép có học. Joseph Glanvill là một mục sư Anh giáo, sau trở thành thành viên Hội Hoàng gia (Royal Society) — nơi tập hợp những người đi đầu trong khoa học thực nghiệm nước Anh lúc ấy. Tháng 1 năm 1663 ông tới nhà Mompesson và ở lại quan sát.

Glanvill kể ông nghe thấy tiếng cào dưới giường hai bé gái, thò tay xuống mà không bắt được gì, và có tiếng thở hổn hển như con chó. Ông cũng nói con ngựa của ông hôm sau bị ốm. Ông chép vụ Tedworth vào sách về phù thuỷ và linh hồn, bản sau cùng được in sau khi ông mất, mang tên Saducismus Triumphatus (1681).

Điều cần hiểu: Glanvill không phải người "săn ma" theo nghĩa ngày nay. Ông viết với mục đích tranh luận. Thời đó một số người có học bắt đầu nghi ngờ chuyện phù thuỷ và linh hồn, và Glanvill coi sự hoài nghi ấy là con đường dẫn tới vô thần. Ông gom các "trường hợp có nhân chứng" như Tedworth làm bằng chứng. Nghĩa là người ghi chép chính đã có sẵn kết luận trước khi đặt bút.

Số phận của người đánh trống

William Drury sau đó bị bắt ở Gloucester vì tội trộm cắp. Theo lời kể chép lại, khi bị giam ông ta có buông những câu như thể ngầm nhận mình gây chuyện cho nhà Mompesson. Drury bị kết án đày ra thuộc địa. Ông cũng từng bị đưa ra xét xử vì tội phù thuỷ ở Salisbury nhưng được tha bổng.

Chi tiết bồi thẩm đoàn tha bổng đáng để ý: ngay giữa thế kỷ 17, khi luật phù thuỷ vẫn còn hiệu lực, những người ngồi xét xử đã không thấy đủ căn cứ để buộc tội một người vì tiếng trống trong nhà người khác.

Mốc thời gian

Lời đồn "bị lật tẩy" và lá thư của Mompesson

Ngay từ thập niên 1660 đã có tin đồn rằng vụ Tedworth bị phát hiện là trò lừa, và chính ông Mompesson đã thừa nhận. Glanvill phản bác tin đồn này trong sách. Bản thân Mompesson, nhiều năm sau, còn viết thư khẳng định ông chưa bao giờ nói đó là trò bịp.

Như vậy ta có hai lớp lời kể chống nhau, đều không có biên bản điều tra độc lập. Người đọc hôm nay không thể kiểm lại tiếng trống, không có ghi âm, không có ai soát phòng một cách có hệ thống. Thứ còn lại là chữ của người tin và lời đồn của người không tin.

Đọc vụ Tedworth bằng con mắt hôm nay

Những gì có thể kiểm

Có thật một gia đình Mompesson ở Tedworth, có thật một người đánh trống tên Drury bị bắt, có thật Glanvill đến nhà và viết lại. Những điều đó có nhiều nguồn khớp nhau.

Những gì chỉ là lời kể

Tiếng trống, giường bay, ánh sáng lạ — tất cả chỉ có lời của người trong nhà và khách quen. Glanvill tự mình chứng kiến được một số tiếng cào, nhưng ông không loại trừ khả năng có người trong phòng gây ra.

Giả thuyết hay được nhắc

Các nhà nghiên cứu sau này, như sử gia Owen Davies khi viết về lịch sử xã hội của chuyện ma, chú ý rằng hiện tượng xoay quanh giường trẻ con. Đó là mô thức sẽ lặp lại ở Cock Lane năm 1762, ở chị em Fox năm 1848, ở Enfield năm 1977. Một đứa trẻ thấy cả nhà, cả làng hồi hộp chờ tiếng động của mình có thể khó dừng lại. Người làm trong nhà cũng là ứng viên: ai đó muốn chủ nhà bất an, hoặc muốn tiếp tục sự chú ý của khách tới xem. Không có bằng chứng trực tiếp cho giả thuyết nào; đây chỉ là cách giải thích ít phải giả định nhất.

Bối cảnh thời đại cũng quan trọng. Nước Anh vừa qua nội chiến, nhà vua vừa trở lại ngai năm 1660. Người lang thang, người mang giấy tờ đáng ngờ bị nhìn bằng con mắt nghi ngại. Một tay đánh trống bị tịch thu sinh kế, rồi nhà người tịch thu gặp chuyện — đó là cấu trúc của nhiều chuyện "trả thù bằng bùa phép" trong dân gian châu Âu.

Tedworth để lại gì

Tedworth thường được nhắc như một trong những vụ ma ám được ghi chép chi tiết sớm của nước Anh, và là tổ tiên trực tiếp của những vụ "ma quậy" (poltergeist) về sau: tiếng gõ, đồ vật di chuyển, một gia đình, nhiều người chứng, và một người ghi chép đã tin sẵn.

Nó cũng là bài học sớm về chuyện ai kể quan trọng ngang với kể gì. Một vị thành viên Hội Hoàng gia đứng ra bảo đảm khiến câu chuyện có sức nặng, nhưng uy tín của người ghi không thay được biên bản kiểm tra.

Nếu muốn đọc thêm: sách của Owen Davies The Haunted: A Social History of Ghosts (2007) đặt Tedworth trong dòng chảy chuyện ma nước Anh; bản Saducismus Triumphatus có thể tìm bản số hoá miễn phí ở các thư viện số lớn. Làng Tidworth ngày nay là khu dân cư gần một căn cứ quân sự, không có điểm tham quan nào gắn với tiếng trống — muốn "đi tìm" câu chuyện thì tìm trong sách cũ, không phải ở nhà dân.