Nhà xứ Borley (Borley Rectory) là một ngôi nhà gạch đỏ ở làng Borley, hạt Essex, được nhà săn ma Harry Price quảng bá trong thập niên 1930 là "ngôi nhà ma ám nhất nước Anh": bóng một nữ tu đi trong vườn, chuông reo không người kéo, chữ viết nguệch ngoạc trên tường. Nhà cháy năm 1939 và bị phá sau đó. Năm 1956, một báo cáo do ba thành viên Hội Nghiên cứu Tâm linh (SPR) viết đã chỉ trích nặng phương pháp của Price, khiến danh hiệu "ma ám nhất" bị đặt dấu hỏi lớn.
Ngôi nhà và truyền thuyết nữ tu
Nhà xứ được mục sư Henry Dawson Ellis Bull cho xây năm 1862–1863, bên cạnh nhà thờ làng, để ở cùng gia đình đông con. Đó là một khối nhà lớn, nhiều phòng, xây theo kiểu thời Victoria, sau còn được nới thêm.
Truyền thuyết địa phương kể rằng khu đất từng có một tu viện thời trung cổ; một nữ tu và một tu sĩ yêu nhau, bỏ trốn, bị bắt; tu sĩ bị hành quyết, nữ tu bị chôn sống trong tường. Các nhà sử học không tìm được dấu vết nào của tu viện ở Borley. Đây là một môtíp quen thuộc của chuyện ma Anh, có ở rất nhiều nơi.
Các con gái nhà Bull kể từng thấy bóng nữ tu trong vườn vào khoảng năm 1900. Lối đi trong vườn được gọi là "Lối đi của nữ tu" (Nun's Walk). Lúc này chuyện vẫn chỉ là chuyện làng.
Năm 1929: báo chí và Harry Price vào cuộc
Năm 1928, mục sư Guy Eric Smith và vợ chuyển tới. Ngôi nhà rộng, lạnh, xuống cấp, không có điện và nước máy đầy đủ. Năm 1929 họ liên hệ tờ Daily Mirror, nhờ giới thiệu người điều tra. Tờ báo cử phóng viên tới, và mời Harry Price — một nhà nghiên cứu hiện tượng tâm linh đang nổi tiếng nhờ vạch trần một số đồng cốt.
Báo đăng loạt bài, người tò mò kéo đến đông đến mức nhà Smith khổ sở. Họ dọn đi chỉ sau khoảng một năm. Về sau, bà Smith còn viết thư cho báo nói rằng bà không tin ngôi nhà có ma.
Thời nhà Foyster: đỉnh điểm hiện tượng
Năm 1930, mục sư Lionel Foyster cùng vợ là Marianne, trẻ hơn ông nhiều tuổi, chuyển tới. Đây là giai đoạn "dày" nhất: chuông reo, đá và chai lọ bay, đồ vật xuất hiện, và nổi tiếng nhất là những dòng chữ bút chì nguệch ngoạc trên tường, như lời cầu cứu gửi Marianne.
Các nhà nghiên cứu sau này nhận thấy phần lớn hiện tượng giai đoạn này xoay quanh Marianne. Một số người từng tới nhà khi ấy, kể cả người có thiện cảm với chuyện tâm linh, cho rằng bà có thể đã tạo ra nhiều sự việc. Cuộc sống riêng phức tạp của bà, được các tác giả sau tìm hiểu, càng làm giả thuyết này được nhắc tới. Nhà Foyster rời đi năm 1935.
Price thuê nhà và cuốn sách năm 1940
Năm 1937, Harry Price thuê ngôi nhà trống trong một năm. Ông đăng quảng cáo trên tờ The Times tìm "người quan sát" tình nguyện có học thức, phát cho họ một cuốn sổ hướng dẫn, và để họ thay nhau ở lại ghi chép. Những ghi chép ấy phần nhiều là tiếng động nhỏ, vật bị dịch chỗ, cảm giác lạnh — những thứ có thể có nhiều nguồn.
Năm 1940, Price xuất bản The Most Haunted House in England ("Ngôi nhà ma ám nhất nước Anh"), rồi năm 1946 là The End of Borley Rectory. Hai cuốn bán chạy, biến Borley thành cái tên gắn với chuyện ma Anh.
Đám cháy 1939 và bộ xương dưới hầm
Năm 1938 ngôi nhà được bán cho một người tên W. H. Gregson. Đêm 27/2/1939 nhà bốc cháy — theo lời ông, do một chiếc đèn dầu đổ. Công ty bảo hiểm sau đó xác định khoản bồi thường ông đòi là gian dối. Người tin thì kể có người thấy bóng người trong đám lửa.
Năm 1943, Price cho đào dưới hầm nhà đổ nát và tìm được vài mảnh xương, trong đó có một phần xương hàm, được ông giới thiệu như hài cốt của nữ tu trong truyền thuyết. Không có giám định đáng tin nào xác định danh tính hay niên đại. Số xương này sau được chôn cất ở một nghĩa trang gần đó. Phần nhà còn lại bị phá năm 1944.
Báo cáo SPR năm 1956
Price mất năm 1948. Năm 1956, ba thành viên SPR — Eric Dingwall, Kathleen Goldney và Trevor Hall — công bố báo cáo dài The Haunting of Borley Rectory. Họ xem lại thư từ, ghi chép, phỏng vấn người liên quan, và kết luận:
- Nhiều hiện tượng có thể giải thích bằng nguyên nhân tự nhiên, ám thị, hoặc do người trong nhà tạo ra.
- Price đã trình bày tài liệu một cách thiên lệch, bỏ qua lời khai bất lợi, thổi phồng sự việc.
- Có nghi vấn chính Price đã tự tạo một số hiện tượng; một phóng viên từng kể bắt gặp túi áo ông có đá cuội. Nghi vấn này bị những người bênh Price phản bác.
Báo cáo không "chứng minh" ngôi nhà không có ma — không ai chứng minh được điều đó. Nó chỉ cho thấy những bằng chứng làm nên danh tiếng của Borley không đứng vững. Những người ủng hộ Price về sau viết sách phản bác lại, và tranh luận kéo dài nhiều thập kỷ.
Bảng tóm tắt
| Giai đoạn | Người ở | Điểm chính |
|---|---|---|
| 1863–1927 | Gia đình Bull | Chuyện nữ tu trong vườn, kể trong gia đình |
| 1928–1929 | Nhà Smith | Daily Mirror và Harry Price vào cuộc |
| 1930–1935 | Nhà Foyster | Chữ trên tường, nhiều hiện tượng quanh Marianne |
| 1937–1938 | Price thuê | Nhóm quan sát tình nguyện |
| 1939 | W. H. Gregson | Đám cháy, nghi gian lận bảo hiểm |
| 1956 | — | Báo cáo SPR chỉ trích Price |
Bài học của Borley
Borley cho thấy một vụ ma ám có thể được "chế tạo" bởi truyền thông chứ không cần ai bịa hoàn toàn. Mỗi lớp người ở mang một chút chuyện cũ, báo chí khuếch đại, một nhà nghiên cứu có tài kể chuyện gom tất cả vào một cuốn sách hấp dẫn. Từng mẩu riêng lẻ có thể là thật — tiếng chuông, tiếng động, một người thấy bóng trong vườn lúc chạng vạng — nhưng tổng thể là một dựng phẩm.
Đây cũng là lý do người ta nên cẩn thận với danh hiệu "nhất". Danh hiệu ấy thường nói về độ nổi tiếng của câu chuyện chứ không về độ mạnh của bằng chứng.
Ngày nay ở Borley không còn gì của nhà xứ; khu đất đã có nhà ở tư nhân. Nhà thờ làng vẫn đứng đó và vẫn là nơi thờ phượng của dân địa phương — người tò mò nên nhớ đây là cộng đồng thật, không phải phim trường. Để hiểu kỹ, có thể đọc báo cáo SPR 1956 và các sách viết về Harry Price; tạp chí Skeptical Inquirer và sách của Owen Davies cũng có phần nhắc tới.
Câu hỏi thường gặp
Nhà xứ Borley ở đâu?
Ở làng Borley, hạt Essex, miền đông nước Anh, cạnh nhà thờ làng. Ngôi nhà cháy năm 1939, bị phá năm 1944 và không còn tồn tại.
Vì sao Borley được gọi là ngôi nhà ma ám nhất nước Anh?
Danh hiệu này đến từ cuốn sách của Harry Price năm 1940, The Most Haunted House in England. Đó là cách quảng bá của Price, không phải kết luận của một cuộc điều tra độc lập.
Harry Price có làm giả chuyện Borley không?
Báo cáo SPR năm 1956 kết luận Price trình bày tài liệu thiên lệch và nêu nghi vấn ông tự tạo một số hiện tượng. Những người bênh Price phản bác, nên chuyện ông trực tiếp làm giả vẫn còn tranh cãi.
Hồn ma nữ tu ở Borley có thật không?
Không tìm thấy dấu vết tu viện nào ở Borley, và câu chuyện nữ tu bị chôn sống là môtíp phổ biến của truyện ma Anh. Mảnh xương Price đào được năm 1943 không được giám định đáng tin.
Nhà xứ Borley bị cháy thế nào?
Đêm 27/2/1939, theo chủ nhà W. H. Gregson, một chiếc đèn dầu đổ gây cháy. Công ty bảo hiểm sau đó xác định yêu cầu bồi thường của ông là gian dối.
