Ma Cock Lane là vụ ma ám làm cả London xôn xao đầu năm 1762: trong một ngôi nhà ở phố Cock Lane, tiếng gõ và tiếng cào phát ra quanh giường một bé gái được cho là hồn của người phụ nữ trẻ tên Fanny, và "hồn" ấy tố cáo người tình cũ đã đầu độc mình. Một nhóm điều tra có nhà văn Samuel Johnson kết luận đây là trò lừa; người cha, William Parsons, bị đưa ra toà và bị phạt bêu. Vụ việc được gọi bằng biệt danh "Scratching Fanny" — Fanny cào.
Ngôi nhà, người thuê trọ và món nợ
Cock Lane là một con phố nhỏ gần khu chợ Smithfield, London. William Parsons làm thư ký cho nhà thờ St Sepulchre gần đó, nhà túng thiếu, hay uống rượu. Khoảng năm 1759 ông cho một người đàn ông tên William Kent thuê phòng. Kent sống cùng Frances (Fanny) Lynes — em gái người vợ quá cố của ông. Luật nhà thờ thời ấy không cho phép người đàn ông cưới em vợ đã mất, nên họ sống chung mà không cưới được.
Kent cho Parsons vay một khoản tiền. Parsons không trả. Quan hệ giữa hai bên trở nên căng thẳng, Kent và Fanny dọn đi nơi khác. Đầu năm 1760 Fanny qua đời; giấy tờ ghi nguyên nhân là bệnh đậu mùa. Kent kiện đòi nợ Parsons.
Chi tiết món nợ là chìa khoá của cả câu chuyện. Một con ma tố cáo đúng người mà gia chủ đang mắc nợ và đang hục hặc — sự trùng hợp ấy là điều các nhà điều tra thời đó lẫn các sử gia sau này đều chú ý trước tiên.
Tiếng cào quay trở lại
Ngay khi Kent và Fanny còn ở đó, có lúc Fanny ngủ chung giường với cô con gái lớn của Parsons, Elizabeth, khi ấy chừng mười một, mười hai tuổi, và trong nhà đã có tiếng gõ đêm. Cuối năm 1761, sang tháng 1 năm 1762, tiếng động trở lại, mạnh hơn và lần này tập trung quanh giường Elizabeth.
Gia đình và người quen nghĩ ra cách "nói chuyện": một tiếng gõ là "có", hai tiếng là "không". Qua cách đó, "hồn" nhận mình là Fanny và nói rằng Kent đã cho mình uống thạch tín. Chuyện được loan ra, báo chí London đăng tải. Người kéo đến chật phố, có cả quý tộc, mỗi đêm ngồi chờ nghe Fanny "trả lời". Nhà văn Horace Walpole cũng ghé xem và để lại lời kể chua cay về đám đông chen chúc trong căn phòng nóng nực.
Cuộc điều tra có Samuel Johnson
Sự việc nghiêm trọng vì nó gần như là một lời buộc tội giết người công khai nhắm vào William Kent. Một nhóm người có uy tín được tập hợp để kiểm tra, trong đó có Samuel Johnson — tác giả cuốn từ điển tiếng Anh nổi tiếng — và John Douglas, một mục sư có tiếng trong việc vạch trần các vụ bịp.
Cách họ làm khá rõ ràng:
- Đưa cô bé tới một ngôi nhà khác, nơi gia đình không chuẩn bị được gì.
- Theo dõi cô bé trên giường, giữ tay chân trong tầm nhìn.
- Kiểm một lời hứa cụ thể: "hồn" đã hứa sẽ gõ lên quan tài của chính mình trong hầm mộ nhà thờ St John ở Clerkenwell, nơi Fanny được chôn.
Nhóm điều tra xuống hầm mộ đúng hẹn. Không có tiếng gõ nào. Khi cô bé bị theo dõi kỹ, tiếng động cũng không xuất hiện. Có lời kể rằng khi bị doạ nếu đêm đó không có tiếng gõ thì cả nhà sẽ bị phạt, cô bé đã giấu một miếng gỗ nhỏ trong người và bị phát hiện. Johnson viết một bản tường thuật ngắn, kết luận rằng cô bé có cách tạo ra tiếng động và không có tác nhân nào cao hơn.
Phiên toà và hình phạt bêu
Kent đưa vụ việc ra toà để rửa tên. Năm 1762, William Parsons, vợ ông, một người đàn bà giúp "phiên dịch" tiếng gõ và vài người khác bị xét xử vì tội âm mưu bôi nhọ Kent. Họ bị kết tội. Parsons bị phạt đứng bêu (pillory) ba lần và ngồi tù hai năm.
Điều thú vị: khi Parsons đứng bêu, đám đông London không ném đồ vào ông như thường lệ mà lại thương hại và quyên tiền cho ông. Một phần công chúng vẫn tin, hoặc ít nhất cho rằng ông chỉ là kẻ nghèo khốn đã đi quá đà.
Mốc thời gian vụ Cock Lane
| Thời điểm | Sự việc |
|---|---|
| Khoảng 1759 | William Kent và Fanny Lynes thuê phòng nhà Parsons; Kent cho Parsons vay tiền |
| Đầu 1760 | Fanny qua đời, giấy tờ ghi bệnh đậu mùa |
| Tháng 1/1762 | Tiếng cào, tiếng gõ bùng lên; "hồn Fanny" tố Kent đầu độc |
| Đầu tháng 2/1762 | Nhóm có Samuel Johnson điều tra, xuống hầm mộ Clerkenwell |
| 1762 | Parsons và đồng phạm bị xét xử, kết tội âm mưu |
| 1762 | William Hogarth đưa vụ việc vào bản khắc châm biếm Credulity, Superstition, and Fanaticism |
Vì sao London tin
Thật dễ cười người thế kỷ 18, nhưng lý do họ tin vẫn rất quen thuộc với người hôm nay.
Câu chuyện có đủ chất kịch
Một mối tình ngang trái, một cái chết trẻ, một nghi án đầu độc, một hồn ma đòi công lý. Đó là cốt truyện mà người ta muốn nó đúng. Báo chí bán được báo, đám đông có chuyện để bàn.
Hình thức "hỏi – đáp" tạo cảm giác có trí tuệ
Khi tiếng gõ trả lời đúng câu hỏi, người nghe cảm thấy đang đối diện một ý chí. Nhưng câu hỏi do người lớn đặt ra, và câu trả lời nào cũng có thể được người phiên dịch "hiểu" theo ý muốn. Đây đúng là cấu trúc mà gần một thế kỷ sau sẽ làm nên phong trào gọi hồn của chị em Fox.
Lời chứng tập thể
Hàng chục người nghe thấy tiếng động. Điều đó đúng — tiếng động có thật. Câu hỏi là ai tạo ra nó. Số người nghe không trả lời được câu hỏi đó; chỉ một phép thử có kiểm soát mới trả lời được.
Bài học còn nguyên giá trị
Nhóm điều tra năm 1762 làm đúng mấy việc mà một nhà điều tra hiện tượng lạ ngày nay vẫn làm: đổi chỗ để loại bỏ dàn dựng, quan sát nguồn nghi vấn chặt chẽ, và kiểm một dự đoán cụ thể có thể sai. Dự đoán "sẽ gõ lên quan tài" là một phép thử đẹp: nếu đúng, rất khó giải thích; nếu sai, cả câu chuyện lung lay.
Cũng nên nhìn bằng lòng thương. Một bé gái bị đặt giữa món nợ của cha, sự háo hức của đám đông và những người lớn chờ tiếng động mỗi đêm. Dù cô bé tự làm phần nào, người chịu trách nhiệm là người lớn đã dựng cả sân khấu quanh em. Một người đàn ông đang để tang người mình yêu bị cả thành phố đồn là kẻ giết người — đó là tổn thất thật, không phải chuyện để kể cho vui.
Cock Lane để lại dấu vết trong văn chương: Charles Dickens nhắc tới nó trong tiểu thuyết, Hogarth vẽ nó vào tranh châm biếm. Muốn tìm hiểu thêm, sách của Owen Davies The Haunted (2007) có phần bàn kỹ, và sử gia Paul Chambers viết riêng một cuốn về vụ này. Phố Cock Lane vẫn còn ở London, gần bức tượng nhỏ "Golden Boy of Pye Corner" ở góc phố — một điểm dừng quen của các tour đi bộ lịch sử khu Smithfield.
Câu hỏi thường gặp
Ma Cock Lane là gì?
Là vụ ma ám ở phố Cock Lane, London, năm 1762, khi tiếng gõ và tiếng cào quanh giường con gái William Parsons được cho là hồn của Fanny Lynes. "Hồn" tố cáo William Kent đầu độc cô; điều tra kết luận đó là trò lừa.
Samuel Johnson đóng vai trò gì trong vụ Cock Lane?
Johnson là một trong nhóm người có uy tín đứng ra kiểm tra. Nhóm theo dõi cô bé ở nơi khác và xuống hầm mộ nơi Fanny nằm để chờ tiếng gõ đã được hứa. Không có gì xảy ra, và Johnson viết bản tường thuật kết luận vụ việc là giả.
Vì sao gọi là "Scratching Fanny"?
Vì hiện tượng đặc trưng là tiếng cào như móng tay cào gỗ, và hồn ma được cho là Fanny. Công chúng London đặt biệt danh đó, vừa sợ vừa giễu.
William Parsons bị xử phạt thế nào?
Parsons bị kết tội âm mưu bôi nhọ William Kent, phải đứng bêu ba lần và ngồi tù hai năm. Đám đông khi ấy lại thương hại và quyên tiền cho ông thay vì ném đồ.
Fanny Lynes chết vì bị đầu độc thật không?
Giấy tờ khi ấy ghi Fanny chết vì bệnh đậu mùa. Toà án năm 1762 xác định lời tố cáo qua tiếng gõ là một âm mưu nhằm vào Kent, và không có bằng chứng nào ủng hộ chuyện đầu độc.
