Trong văn hoá Ấn Độ, bhoot (bhūta) là từ chung chỉ hồn ma, thường là hồn người chết bất thường hoặc thiếu nghi lễ tang; churel (còn gọi chudail) là hồn người phụ nữ chết khi sinh nở hoặc chết oan, nổi tiếng với đôi bàn chân quay ngược ra sau; còn vetala là linh thể trú trong xác chết ở bãi hoả táng, được biết nhiều qua tập truyện cổ về vua Vikram. Ba nhân vật này sống trong truyện dân gian, văn học, phim ảnh Ấn Độ đến tận hôm nay, mỗi vùng một dị bản.
Bhoot: hồn ma chung của tiểu lục địa
Từ bhūta trong tiếng Phạn có nghĩa gốc là "cái đã qua", "cái đã từng là". Trong ngôn ngữ hằng ngày ở Bắc Ấn, Bengal, Pakistan, Bangladesh, bhoot chỉ hồn người chết còn vướng lại. Theo quan niệm dân gian, những người chết đột ngột, chết trẻ, chết vì tai nạn, bị giết, hay không được làm tang lễ đầy đủ dễ trở thành bhoot.
Truyện dân gian nhiều vùng gán cho bhoot những dấu hiệu nhận biết khá thống nhất:
- Bàn chân quay ngược ra sau, nhất là với ma nữ.
- Không có bóng dưới ánh đèn hay ánh trăng.
- Không chạm đất, đi lơ lửng; vì vậy có lời khuyên dân gian rằng ngồi bệt trên đất là an toàn.
- Giọng nói mũi, nghèn nghẹt, nhất là trong chuyện kể ở Bengal.
- Thích trú trên cây đa, cây bồ đề (peepal) hay những ngôi nhà bỏ hoang.
Cũng có khái niệm preta, hồn đói, thường được hiểu là hồn người chết không được cúng đúng lễ. Bài này không đi vào giáo lý của các tôn giáo liên quan, chỉ ghi nhận rằng nỗi lo "người chết không được tiễn đưa đúng cách" là nền móng chung của chuyện bhoot.
Churel: người phụ nữ chân ngược
Churel (tiếng Hindi chudail) là ma nữ đáng sợ nhất trong văn hoá dân gian Bắc Ấn và Pakistan. Truyện kể rằng churel là hồn người phụ nữ chết khi sinh con, chết trong thời gian kiêng cữ sau sinh, hoặc chết vì bị nhà chồng đối xử tàn tệ. Chính nỗi uất ức ấy khiến cô quay về.
Churel thường hiện ra như một thiếu nữ đẹp, đứng bên đường vắng, bên giếng, hay dưới gốc cây lúc chạng vạng, dụ đàn ông trẻ đi theo. Dấu hiệu duy nhất để nhận ra là đôi bàn chân quay ngược, nên lời răn phổ biến là gặp phụ nữ lạ đứng một mình ban đêm thì nhìn xuống chân trước. Theo chuyện kể, ai bị churel giữ lại sẽ trở về già khọm hoặc không bao giờ trở về.
Churel có điểm chung rõ rệt với pontianak của Mã Lai hay hồn ma nữ Thái Lan: người phụ nữ chết trong hay quanh lúc sinh nở. Nhiều nhà nhân học coi đây là cách các xã hội nông nghiệp đặt tên cho nỗi sợ tử vong mẹ, và cho cả cảm giác tội lỗi về cách đối xử với phụ nữ trong gia đình.
Vetala: hồn trong xác chết
Vetala là linh thể trú ở bãi hoả táng, có thể nhập vào xác chết và khiến xác cử động, nói năng. Vetala vừa đáng sợ vừa thông thái, biết quá khứ và tương lai.
Vetala nổi tiếng nhất nhờ tập truyện cổ Vetala Panchavimshati (Hai mươi lăm truyện của vetala). Vua Vikramaditya phải mang một xác chết treo trên cây về cho một pháp sư; trên đường, vetala trong xác kể một câu chuyện, kết bằng một câu đố, và nếu vua biết câu trả lời mà không nói thì đầu vua vỡ tan. Vua trả lời, vetala lại bay về cây, và vòng lặp tiếp diễn. Tập truyện này đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ, nên ở đây chỉ nhắc để thấy vetala vốn là nhân vật văn học hơn là ma dân gian thuần tuý.
Bengal: kho ma phong phú nhất
Bengal (gồm bang Tây Bengal của Ấn Độ và Bangladesh) có lẽ là vùng có hệ thống ma dân gian chi tiết nhất tiểu lục địa, nhờ truyền thống kể chuyện mạnh và văn học thiếu nhi Bengal thế kỷ 20.
| Tên | Là ai trong chuyện kể | Nét đặc trưng |
|---|---|---|
| Mechho bhoot | Ma thích cá | Lảng vảng quanh ao, chợ cá, xin hoặc cướp cá của người đi về muộn |
| Shakchunni | Hồn người phụ nữ đã có chồng | Đeo vòng tay vỏ ốc trắng (dấu hiệu phụ nữ có chồng ở Bengal), tìm cách nhập vào người vợ khác |
| Brahmadaitya | Hồn của người Bà La Môn | Thường hiền, trú trên cây, có khi giúp người |
| Petni | Hồn phụ nữ chết khi chưa toại nguyện | Gần với churel, hay đứng trên cây |
Hệ thống ma Bengal phản ánh khá rõ cấu trúc xã hội: có ma theo đẳng cấp, theo tình trạng hôn nhân, cả theo món ăn ưa thích. Đọc danh sách ma, nhà nghiên cứu đọc được cả xã hội đã sinh ra chúng.
Bhoot trên màn ảnh và trong văn học
- Goopy Gyne Bagha Byne (1969) của Satyajit Ray: hai chàng nhạc công vụng về gặp Vua Ma (Bhooter Raja) trong rừng và được ban ba điều ước. Cảnh vũ điệu của ma được nhớ mãi trong điện ảnh Bengal. Ở đây ma không đáng sợ mà hào phóng, hài hước.
- Bhoot (2003) của Ram Gopal Varma: phim kinh dị Hindi về một căn hộ cao tầng ở Mumbai, đưa ma vào đời sống chung cư.
- Stree (2018): phim hài kinh dị Hindi lấy cảm hứng từ một truyền thuyết đô thị có thật ở bang Karnataka những năm 1990, gọi là Nale Ba ("mai hãy đến"). Người ta viết chữ ấy lên cửa nhà để một hồn ma nữ gõ cửa ban đêm đọc thấy mà quay đi.
- Tumbbad (2018): phim kinh dị dân gian Marathi – Hindi, đặt trong bối cảnh Maharashtra đầu thế kỷ 20, dùng thần thoại để nói về lòng tham.
Pháo đài Bhangarh ở Rajasthan, nơi nổi tiếng "ma ám nhất Ấn Độ", có bài riêng trong danh mục địa điểm của wiki này.
Nhìn tỉnh táo: chuyện ma kể gì về xã hội
Không có bằng chứng nào cho thấy bhoot hay churel có thật. Nhưng truyện bhoot là tấm gương soi một xã hội nhiều tầng lớp, nhiều tôn giáo, và rất coi trọng nghi lễ. Mấy điểm đáng chú ý:
- Bàn chân ngược là một "dấu hiệu nhận diện" dễ kể, dễ nhớ, có ở cả churel lẫn nhiều sinh vật dân gian vùng Nam Á. Nó cho người nghe một cách "kiểm tra" giả định, khiến câu chuyện thêm hồi hộp.
- Cây đa, bồ đề, bãi hoả táng là những nơi vừa linh thiêng vừa vắng vẻ, tối, có tiếng động lạ ban đêm: dơi, cú, khỉ, gió.
- Phụ nữ chết khi sinh nở là điểm chung với khắp Đông Nam Á, phản ánh tỷ lệ tử vong mẹ cao của xã hội xưa.
- Truyền thuyết đô thị như Nale Ba cho thấy chuyện ma vẫn sinh ra trong thời hiện đại, lan nhanh theo lời đồn rồi tắt dần.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc truyện gốc "Goopy Gyne Bagha Byne" của Upendrakishore Ray Chowdhury (ông nội Satyajit Ray) và những truyện ma chính Satyajit Ray viết cho thiếu nhi, xem Goopy Gyne Bagha Byne bản phục hồi, và tìm các bản dịch tiếng Anh của tập truyện vetala, phổ biến nhất là bản phỏng theo của Richard Francis Burton, Vikram and the Vampire (1870).
Câu hỏi thường gặp
Bhoot là gì?
Bhoot là từ chung chỉ hồn ma ở Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh, thường là hồn người chết đột ngột, chết trẻ hoặc không được làm tang lễ đầy đủ. Truyện dân gian tả bhoot không có bóng, không chạm đất và hay trú trên cây đa, cây bồ đề.
Churel là ma gì?
Churel (chudail) là ma nữ trong văn hoá dân gian Bắc Ấn và Pakistan, là hồn người phụ nữ chết khi sinh nở hoặc chết vì bị đối xử tàn tệ. Cô hiện ra như thiếu nữ đẹp dụ đàn ông trẻ, và dấu hiệu nhận biết là bàn chân quay ngược.
Vì sao ma Ấn Độ có bàn chân ngược?
Bàn chân quay ngược là một dấu hiệu nhận diện phổ biến trong truyện dân gian Nam Á, nhất là với ma nữ như churel. Nó cho người nghe một cách "kiểm tra" xem người lạ có phải ma không, khiến câu chuyện thêm căng thẳng. Đây là mô típ kể chuyện, không phải mô tả có kiểm chứng.
Vetala là gì?
Vetala là linh thể trú ở bãi hoả táng, có thể nhập vào xác chết. Vetala nổi tiếng qua tập truyện cổ 25 truyện, trong đó vua Vikram phải trả lời các câu đố mà vetala đặt ra trên đường mang xác về.
Phim Stree dựa trên chuyện gì?
Stree (2018) lấy cảm hứng từ truyền thuyết đô thị Nale Ba ở Karnataka thập niên 1990: người ta viết "mai hãy đến" lên cửa để hồn ma nữ gõ cửa ban đêm đọc thấy rồi bỏ đi. Phim biến lời đồn này thành câu chuyện hài kinh dị.
