Ma Thái Lan, gọi chung là phi (ผี), là một thế giới đông đúc: từ Mae Nak Phra Khanong, người vợ chết khi sinh con vẫn ở lại chờ chồng, đến Krasue, cái đầu phụ nữ bay lơ lửng kéo theo nội tạng phát sáng. Mae Nak là hồn ma được yêu thương nhất Thái Lan, có đền thờ ở Bangkok và hàng chục phiên bản phim; Krasue là hình ảnh kinh dị nhất, có họ hàng ở khắp Đông Nam Á. Cả hai đều cho thấy một nỗi sợ rất cụ thể của xã hội xưa: cái chết của người phụ nữ khi sinh nở.
Phi: từ chung cho mọi thứ "ma"
Trong tiếng Thái, phi bao gồm cả hồn người chết lẫn các loại linh thể, thần đất, thần nhà. Người Thái truyền thống tin có phi tốt và phi dữ. Phi tốt là tổ tiên, thần giữ đất. Phi dữ thường là hồn người chết bất thường. Loại đáng sợ nhất là phi tai hong (ผีตายโหง), hồn người chết bất đắc kỳ tử: tai nạn, bị giết, chết đuối, và đặc biệt là phụ nữ chết khi mang thai hay sinh nở.
Ở Thái Lan, gần như nhà nào, công sở nào cũng có miếu thần đất nhỏ đặt trên cột (san phra phum) trước cửa. Đây là tập tục văn hoá phổ biến; người ta đặt đồ cúng, vòng hoa để giữ quan hệ tốt với chủ đất. Chi tiết này giúp hiểu vì sao chuyện ma ở Thái không bị coi là chuyện xa lạ mà gần với đời thường.
Mae Nak Phra Khanong: người vợ chờ chồng
Câu chuyện
Theo truyền thuyết, chuyện xảy ra ở vùng Phra Khanong, khi đó còn là ngoại ô Bangkok, khoảng thời vua Rama IV (giữa thế kỷ 19). Nak là vợ của Mak. Khi Nak đang mang thai, Mak phải đi lính xa nhà. Nak chết khi sinh, đứa con cũng chết theo. Mak trở về, thấy vợ con vẫn đón ở nhà, sống tiếp những ngày bình yên.
Hàng xóm biết Nak đã chết, cố báo cho Mak, nhưng ai nói thì bị hồn Nak làm cho khiếp sợ. Rồi một hôm Nak đang giã ớt trên sàn nhà sàn thì làm rơi một quả chanh xuống dưới gầm. Cô vươn tay dài ra, dài mãi, xuyên qua sàn nhặt quả chanh lên. Mak nhìn thấy. Anh hiểu ra và bỏ chạy tới chùa Mahabut gần đó. Nak đau đớn vì bị chồng bỏ, quấy phá cả vùng. Các dị bản kể khác nhau về cách hồn cô được hàng phục và yên nghỉ: có bản nói một vị sư cao tăng đã thu phục, có bản nói hồn cô bị nhốt trong một chiếc bình rồi thả xuống sông.
Mae Nak có thật không
Không có sử liệu chắc chắn về một người phụ nữ tên Nak ở Phra Khanong. Có người cho rằng chuyện dựa trên một gia đình có thật trong vùng, nhưng điều này chưa được chứng minh. Câu chuyện chủ yếu sống qua lời kể, sân khấu và sau này là phim ảnh. Người Thái hiểu nó như một truyền thuyết, nhưng rất nhiều người vẫn tôn kính Mae Nak.
Đền Mae Nak ở chùa Mahabut
Chùa Mahabut (Wat Mahabut) ở khu On Nut, Bangkok, có một miếu thờ Mae Nak. Người tới miếu mang theo váy áo truyền thống, mỹ phẩm, đồ chơi trẻ em cho đứa con của cô. Nhiều thanh niên trước kỳ bốc thăm nghĩa vụ quân sự cũng tới khấn, vì trong truyện Mak từng phải đi lính xa vợ. Đây là một nơi sinh hoạt văn hoá có thật, khách nước ngoài vẫn ghé, và nên vào với thái độ như vào một nơi thờ tự.
Mae Nak trên màn ảnh
Chuyện Mae Nak được dựng phim nhiều chục lần từ giữa thế kỷ 20. Hai bản để lại dấu ấn lớn nhất:
- Nang Nak (1999) của đạo diễn Nonzee Nimibutr: bản kể nghiêm túc, đẹp, buồn, đặt nặng tình yêu và sự cô đơn của người chết. Phim thành công lớn ở Thái và góp phần mở ra làn sóng điện ảnh Thái mới.
- Pee Mak (2013) của đạo diễn Banjong Pisanthanakun: biến truyền thuyết thành phim hài – lãng mạn, kể từ góc của Mak và nhóm bạn lính. Phim trở thành một trong những phim Thái ăn khách nhất trong nước.
Hai bộ phim cách nhau 14 năm cho thấy Mae Nak linh hoạt đến mức nào: vừa có thể khiến người ta khóc, vừa có thể khiến người ta cười. Một hồn ma được yêu đến thế là hiếm.
Krasue: cái đầu bay trong đêm
Krasue (กระสือ) là một trong những hình ảnh kinh dị đặc trưng nhất Đông Nam Á. Ban ngày, krasue là một phụ nữ bình thường. Ban đêm, đầu cô tách khỏi thân, bay đi với cuống họng, tim, ruột lủng lẳng phía dưới, toả ánh sáng mờ. Krasue tìm thứ để ăn: máu, thịt sống, xác gia súc, và trong nhiều chuyện kể là nhau thai của phụ nữ mới sinh. Trước khi trời sáng, cái đầu phải quay về thân, nếu thân bị giấu hay bị hỏng thì krasue chết.
Vì sao một người lại thành krasue? Chuyện kể khác nhau: bị nguyền, học bùa phép sai, hay ăn phải thứ gì đó bị ếm. Điểm chung là krasue gắn với phụ nữ và gắn với sinh nở. Những gia đình có người sắp sinh xưa kia thường lo che chắn nhà cửa ban đêm.
Họ hàng của krasue
| Nước / vùng | Tên | Điểm giống krasue |
|---|---|---|
| Thái Lan | Krasue | Đầu phụ nữ bay, nội tạng lủng lẳng, phát sáng |
| Campuchia | Ap | Gần như giống hệt, gắn với phụ nữ |
| Lào | Kasu | Cùng gốc tên gọi, cùng hình ảnh |
| Malaysia | Penanggal | Đầu tách thân bay đi, rình phụ nữ sinh nở |
| Philippines | Manananggal | Tách nửa thân trên, có cánh dơi (khác ở chỗ tách ngang eo) |
Một hình ảnh lan rộng qua nhiều nước như vậy cho thấy nó không phải chuyện của một làng, mà là phản ứng chung của nhiều xã hội lúa nước trước cùng một hiểm hoạ.
Những phi khác thường được nhắc
- Phi pop: hồn ác nhập vào người, ăn nội tạng từ bên trong; nổi tiếng ở vùng Đông Bắc (Isan).
- Phi tai hong: hồn người chết bất đắc kỳ tử, như đã nói ở trên, được coi là dữ nhất.
- Phi am: hồn ma đè lên ngực người đang ngủ. Hiện tượng này khoa học gọi là bóng đè, đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
- Nang Tani: hồn nữ trú trong cây chuối rừng, hiện ra áo xanh dưới trăng.
Đọc chuyện ma Thái một cách tỉnh táo
Không có bằng chứng nào cho thấy krasue hay phi tai hong có thật. Nhưng cả hai đều nói rất rõ về một thực tế lịch sử: trước khi y học hiện đại phổ biến, sinh nở là lúc người phụ nữ dễ chết nhất. Băng huyết, nhiễm trùng hậu sản, thai chết lưu là những tai hoạ người xưa không hiểu và không chữa được. Một xã hội đối diện với cái chết bất ngờ của những người vợ trẻ đã giải thích nó, và nỗi đau của nó, bằng chuyện ma.
Mae Nak đứng ở mặt dịu dàng của nỗi đau đó: người vợ chết vẫn yêu chồng. Krasue đứng ở mặt đáng sợ: thứ gì đó rình rập quanh người sắp sinh. Hai hình ảnh, cùng một nỗi lo.
Ánh sáng ma trơi mà người ta tả quanh krasue có thể gắn với những hiện tượng ánh sáng tự nhiên ở đồng ruộng ban đêm như đom đóm, ánh lửa xa, hay khí đầm lầy tự bốc cháy (giả thuyết sau vẫn còn tranh luận). Nhưng câu trả lời thật nằm ở xã hội hơn là ở vật lý.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Xem Nang Nak (1999) và Pee Mak (2013) liền nhau để thấy một truyền thuyết được kể lại theo hai giọng.
- Nếu tới Bangkok, ghé chùa Mahabut ở khu On Nut, đi tàu điện BTS tới ga On Nut rồi đi bộ một đoạn; ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng.
- Đọc thêm các nghiên cứu về văn hoá dân gian Thái, chẳng hạn những bài viết học thuật về Mae Nak như một biểu tượng của người phụ nữ trong văn hoá đại chúng Thái.
Câu hỏi thường gặp
Mae Nak là ai?
Mae Nak Phra Khanong là hồn ma nổi tiếng nhất Thái Lan: người vợ chết khi sinh con trong lúc chồng đi lính, nhưng hồn vẫn ở lại sống cùng chồng khi anh trở về. Chồng phát hiện khi thấy cô vươn tay dài qua sàn nhà nhặt quả chanh. Đây là truyền thuyết, không có sử liệu chắc chắn về nhân vật thật.
Đền Mae Nak ở đâu?
Miếu thờ Mae Nak nằm trong chùa Mahabut ở khu On Nut, Bangkok. Người đến thường dâng áo, mỹ phẩm, đồ chơi trẻ em. Khách tham quan nên ăn mặc kín đáo và cư xử như ở nơi thờ tự.
Krasue là gì?
Krasue là hồn ma trong văn hoá dân gian Thái: cái đầu phụ nữ bay đi ban đêm với nội tạng lủng lẳng, phát sáng, đi tìm máu thịt sống. Ban ngày cô là người bình thường. Campuchia, Lào, Malaysia và Philippines có hình ảnh tương tự.
Vì sao nhiều ma Thái gắn với phụ nữ sinh nở?
Vì trước khi có y học hiện đại, sinh nở là thời điểm phụ nữ dễ chết nhất do băng huyết, nhiễm trùng. Cái chết đột ngột của người vợ trẻ là nỗi sợ lớn của xã hội xưa, và chuyện ma là cách giải thích, cũng là cách nhắc nhau giữ gìn người sắp sinh.
Phim Pee Mak có phải chuyện có thật?
Không. Pee Mak (2013) là phim hài – lãng mạn dựa trên truyền thuyết Mae Nak, kể lại từ góc nhìn của người chồng và các bạn lính. Bản thân truyền thuyết cũng chưa được sử liệu xác nhận.
