Pontianak, pocong và manananggal là ba hồn ma – quái vật nổi tiếng nhất của vùng hải đảo Đông Nam Á. Pontianak (Indonesia gọi là kuntilanak) là hồn người phụ nữ chết khi sinh nở, mặc áo trắng, tóc dài, báo hiệu bằng mùi hoa đại. Pocong là xác người còn quấn trong vải liệm, bị buộc nút nên phải nhảy đi. Manananggal của Philippines là người đàn bà tách nửa thân trên, mọc cánh dơi bay đi ban đêm. Ba hình ảnh này sống mạnh trong phim ảnh Malaysia, Indonesia, Philippines đến tận hôm nay.
Pontianak và kuntilanak: người mẹ chết oan
Hình ảnh
Trong văn hoá dân gian Mã Lai, pontianak là hồn người phụ nữ chết khi mang thai hoặc khi sinh con. Cô hiện ra như một thiếu nữ xinh đẹp, áo trắng dài, tóc đen xoã. Dấu hiệu báo trước là mùi hoa đại (bunga kemboja), loài cây hay trồng ở nghĩa trang vùng này, rồi chuyển sang mùi tử thi. Tiếng của cô được tả như tiếng trẻ con khóc; theo lời đồn, tiếng nghe nhỏ là cô ở gần, tiếng nghe to là cô ở xa.
Chuyện kể rằng pontianak rình đàn ông đi đêm và phụ nữ có thai. Một chi tiết lặp lại ở nhiều dị bản: nếu đóng được một chiếc đinh vào lỗ sau gáy cô, pontianak sẽ trở thành người phụ nữ bình thường, xinh đẹp, thậm chí làm vợ người ta, cho tới khi đinh bị rút ra.
Thành phố mang tên ma
Thành phố Pontianak trên đảo Borneo (tỉnh Tây Kalimantan, Indonesia) gắn với một truyền thuyết lập thành. Theo lời kể địa phương, khi Sultan Syarif Abdurrahman Alkadrie dựng đất vào năm 1771, đoàn của ông bị kuntilanak quấy nhiễu và phải bắn đại bác xua đi, chỗ đạn rơi thành nơi dựng cung điện. Thành phố hiện vẫn kể chuyện này như một phần lịch sử địa phương; phần "bắn đuổi ma" là truyền thuyết, phần lập thành năm 1771 thì có ghi chép.
Họ hàng của pontianak
Indonesia còn có sundel bolong: hồn người phụ nữ chết khi sinh, phía sau lưng có một lỗ hổng che bằng mái tóc dài. Malaysia có penanggal, cái đầu phụ nữ tách khỏi thân bay đi kéo theo nội tạng, rất gần với krasue của Thái Lan. Cả nhóm đều quay về cùng một đề tài: người phụ nữ, sinh nở và cái chết bất ngờ.
Pocong: xác chết chưa được cởi nút
Pocong là hồn ma đặc trưng của Indonesia và Malaysia. Theo tục mai táng phổ biến ở vùng này, người chết được quấn trong vải liệm trắng, buộc nút ở đầu, cổ, chân. Trước khi lấp đất, các nút được cởi ra. Truyện dân gian kể rằng nếu nút không được cởi, hồn người chết sẽ không yên, trở về trong hình dạng xác quấn vải trắng. Vì chân bị buộc, pocong không đi được mà phải nhảy từng bước, hoặc lăn.
Hình ảnh pocong vừa đáng sợ vừa hơi kỳ quặc. Chính sự kỳ quặc đó khiến nó vào phim hài kinh dị Indonesia rất nhiều, và trên mạng người trẻ còn hoá trang pocong để đùa nhau. Ở đây bài chỉ bàn pocong như một hình ảnh văn hoá dân gian, không bàn về nghi lễ tôn giáo của tục mai táng.
Đôi khi báo chí Indonesia đưa tin người dân hoảng sợ vì "thấy pocong" ngoài đường ban đêm; có những lần hoá ra là người hoá trang để doạ hoặc để quay video. Đây là ví dụ điển hình của việc một hình ảnh quen thuộc khiến người ta dễ "nhận ra" nó trong bóng tối.
Manananggal: người đàn bà tách đôi của Philippines
Manananggal (từ gốc Tagalog tanggal, nghĩa là tháo rời) là sinh vật dân gian Philippines, thuộc nhóm lớn gọi chung là aswang. Ban ngày manananggal là phụ nữ bình thường, thường là người đẹp, sống lặng lẽ. Ban đêm cô xoa một thứ dầu lên người, nửa thân trên tách khỏi phần dưới ở ngang eo, mọc cánh như dơi rồi bay đi. Nửa thân dưới đứng lại trên mặt đất.
Theo truyện kể, manananggal tìm tới nhà phụ nữ có thai, đậu trên mái, thò chiếc lưỡi dài như vòi qua khe mái để hút máu thai nhi. Cách "giết" manananggal là tìm nửa thân dưới bị bỏ lại và rắc muối, tro hoặc tỏi giã lên chỗ cắt, khiến nửa trên không gắn lại được trước khi trời sáng.
Cùng nhóm aswang còn có tiyanak, quỷ mang hình hài trẻ sơ sinh khóc giữa rừng để dụ người tới. Tỉnh Capiz ở vùng Tây Visayas nhiều năm mang tiếng là "quê của aswang", một tiếng xấu mà nhiều người dân địa phương không vui khi bị nhắc tới.
So sánh ba hồn ma
| Pontianak / kuntilanak | Pocong | Manananggal | |
|---|---|---|---|
| Vùng | Malaysia, Indonesia, Singapore, Brunei | Indonesia, Malaysia | Philippines |
| Nguồn gốc trong truyện | Phụ nữ chết khi mang thai, sinh nở | Người chết chưa được cởi nút vải liệm | Phụ nữ sống, có phép tách thân |
| Dấu hiệu | Mùi hoa đại, tiếng trẻ khóc | Bóng trắng nhảy từng bước | Tiếng đập cánh trên mái nhà |
| Nhắm vào | Đàn ông đi đêm, phụ nữ có thai | Không cụ thể, thường đòi được cởi nút | Phụ nữ có thai |
| Cách "trị" trong truyện | Đóng đinh vào gáy | Cởi nút vải liệm | Rắc muối, tro, tỏi lên nửa thân dưới |
Từ truyện dân gian lên màn ảnh
Điện ảnh đã giữ cho các hồn ma này sống mạnh. Ở Malaysia – Singapore, bộ phim Pontianak (1957) do hãng Cathay-Keris sản xuất, nữ diễn viên Maria Menado đóng vai chính, ăn khách đến mức kéo theo một loạt phim tiếp nối trong thập niên 1950–1960. Bản phim gốc nay được coi là đã thất lạc.
Ở Indonesia, phim kinh dị dân gian là dòng phim lớn từ thập niên 1970–1980, với nữ diễn viên Suzzanna gắn liền với vai sundel bolong. Gần đây, Pengabdi Setan (2017) của Joko Anwar, làm lại từ bộ phim năm 1980, đưa phim kinh dị Indonesia ra khán giả quốc tế. Philippines có hàng loạt phim về aswang và manananggal, và tiyanak cũng có phim riêng từ cuối thập niên 1980.
Nhìn tỉnh táo: nỗi sợ nào nằm phía sau
Không có bằng chứng nào cho thấy pontianak, pocong hay manananggal có thật. Điều đáng chú ý là cả ba đều xoay quanh sinh nở và tang lễ, hai thời điểm mà xã hội xưa thấy mình yếu nhất.
- Sinh nở: pontianak và manananggal gắn với phụ nữ có thai. Trước y học hiện đại, tử vong mẹ và trẻ sơ sinh rất cao. Một cái chết không giải thích được cần một "thủ phạm".
- Tang lễ đúng cách: pocong nhắc người sống làm tang lễ cẩn thận, giống như hồn ma đòi chôn cất ở Hy Lạp hay La Mã cổ.
- Kiểm soát phụ nữ: các nhà nghiên cứu văn hoá chỉ ra rằng chuyện người phụ nữ xinh đẹp sống một mình hoá ra là manananggal hay pontianak đôi khi được dùng để nghi kỵ những phụ nữ đứng ngoài khuôn khổ. Chiếc đinh "thuần hoá" pontianak thành vợ hiền là một chi tiết đáng suy nghĩ.
Mùi hoa đại ban đêm, tiếng cú, tiếng mèo hoang kêu giống trẻ khóc, bóng vải trắng phơi ngoài sân đều là những thứ có thật trong làng quê nhiệt đới, sẵn sàng thành nguyên liệu cho chuyện ma.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm các bài nghiên cứu về pontianak trong điện ảnh Mã Lai (giới học thuật đã viết khá nhiều về hình ảnh này như một biểu tượng giới), xem bản phục dựng hoặc tư liệu về phim của Cathay-Keris tại các kho lưu trữ điện ảnh Singapore, và đọc về aswang trong các tuyển tập văn hoá dân gian Philippines.
Câu hỏi thường gặp
Pontianak là gì?
Pontianak là hồn ma trong văn hoá dân gian Mã Lai, là hồn người phụ nữ chết khi mang thai hoặc sinh nở. Cô hiện ra áo trắng, tóc dài, báo trước bằng mùi hoa đại và tiếng trẻ khóc. Ở Indonesia hình ảnh này gọi là kuntilanak.
Pocong là ma gì?
Pocong là hồn ma Indonesia và Malaysia trong hình dạng xác người quấn vải liệm trắng. Theo truyện dân gian, nút vải liệm không được cởi trước khi chôn nên hồn không yên, và vì chân bị buộc nên pocong phải nhảy. Đây là hình ảnh dân gian, xuất hiện nhiều trong phim hài kinh dị.
Manananggal là gì?
Manananggal là sinh vật trong văn hoá dân gian Philippines, thuộc nhóm aswang. Ban ngày là phụ nữ bình thường, ban đêm tách nửa thân trên ở ngang eo, mọc cánh dơi bay đi tìm phụ nữ có thai. Theo truyện, rắc muối hoặc tro lên nửa thân dưới sẽ khiến nó không gắn lại được.
Thành phố Pontianak có liên quan đến ma pontianak không?
Theo truyền thuyết địa phương, khi thành Pontianak ở Tây Kalimantan được lập năm 1771, đoàn của Sultan bị kuntilanak quấy nhiễu và phải bắn đại bác xua đi. Việc lập thành năm 1771 có ghi chép; chuyện đuổi ma là truyền thuyết.
Vì sao ma Đông Nam Á hay gắn với phụ nữ mang thai?
Vì trong xã hội xưa, sinh nở là lúc người mẹ và đứa trẻ dễ chết nhất, mà người ta lại không hiểu nguyên nhân y học. Chuyện ma vừa giải thích những cái chết ấy, vừa nhắc mọi người che chở người sắp sinh. Các nhà nghiên cứu cũng thấy những chuyện này phản ánh cách xã hội nhìn người phụ nữ.
