Vì sao nền văn hoá nào cũng có chuyện ma: từ Lưỡng Hà đến thư của Pliny

Nền văn hoá nào cũng có chuyện ma vì con người ở đâu cũng phải đối diện cùng một việc: người thân chết đi nhưng ký ức, giấc mơ và nỗi day dứt thì ở lại. Từ những tấm bảng đất sét Lưỡng Hà, qua thần thoại Hy Lạp, đến bức thư của Pliny Trẻ kể về một ngôi nhà ma ở Athens khoảng năm 100, hồn ma hiện lên với những nét giống nhau đến lạ: nó đòi được chôn cất cho đúng, đòi được nhớ tới, hoặc quay về vì một việc còn dang dở. Các nhà nghiên cứu giải thích sự giống nhau đó bằng tâm lý tang chế, giấc mơ và nhu cầu xã hội, chứ chưa có bằng chứng nào cho thấy hồn người chết thật sự hiện về.

Lưỡng Hà: hồn ma đói vì con cháu quên cúng

Người Sumer gọi hồn người chết là gidim, người Akkad gọi là eṭemmu. Theo các văn bản chữ hình nêm, sau khi chết hồn đi xuống cõi âm, một nơi tối tăm mà các bài thơ cổ tả là "bụi là thức ăn, đất sét là bánh". Điều giữ cho hồn yên là lễ cúng kispu: con cháu định kỳ dâng nước, đồ ăn và gọi tên người đã khuất.

Hồn không ai cúng thì trở thành hồn đói và quay lên quấy người sống. Các thầy thuốc – thầy cúng Lưỡng Hà chép lại hàng loạt bệnh mà họ cho là do "hồn ma nắm lấy", như ù tai, đau đầu, ác mộng. Người chết đuối, chết ngoài đồng không ai chôn, chết khi chưa có con nối dõi được coi là nguy hiểm hơn cả, vì không ai lo phần cúng cho họ.

Trong sử thi về Gilgamesh, bảng XII (vốn dịch từ một bài thơ Sumer riêng) kể hồn của Enkidu được đưa lên từ cõi âm để trò chuyện với Gilgamesh. Gilgamesh hỏi về số phận người chết, và câu trả lời gắn số phận ấy với việc có con cháu, có mồ mả hay không. Đây là một trong những đoạn đối thoại với hồn ma cổ nhất còn giữ được.

Ai Cập, Hy Lạp, La Mã: hồn ma đòi mồ mả và lễ nghi

Ai Cập: thư gửi người chết

Người Ai Cập cổ để lại một loại tài liệu hiếm thấy ở nơi khác: thư gửi người chết. Chữ viết trên bát gốm hoặc vải lanh, đặt ở mộ, thường cùng với đồ cúng. Người viết nhờ người thân đã khuất phân xử một vụ tranh chấp, xin che chở, hoặc trách móc vì nghĩ hồn ấy đang gây chuyện cho nhà mình. Ở đây hồn ma vẫn là thành viên gia đình, có quyền, có trách nhiệm, và có thể bị "kiện" như người sống.

Hy Lạp: hồn uống máu để nói được

Trong Iliad (khúc 23), hồn Patroclus hiện về trong giấc ngủ của Achilles, nhờ chôn cất mình sớm để được qua cửa cõi âm. Trong Odyssey (khúc 11), Odysseus đào hố, rót máu vật tế, và các hồn ma kéo đến; phải uống máu chúng mới nói được. Hình ảnh hồn ma Hy Lạp là cái bóng mờ, không thịt xương, ôm không được. Odysseus ba lần đưa tay ôm hồn mẹ, ba lần tay xuyên qua.

La Mã: lễ Lemuria và đậu đen

Người La Mã có lễ Lemuria vào tháng Năm để xua những hồn không yên. Theo thi sĩ Ovid trong Fasti, chủ nhà dậy lúc nửa đêm, đi chân trần, ném đậu đen ra sau lưng, đọc lời xua chín lần mà không ngoái lại. Kịch hài Mostellaria của Plautus (khoảng đầu thế kỷ 2 trước Công nguyên) lại cho thấy mặt khác: một gã nô lệ bịa ra chuyện nhà có ma để giữ ông chủ khỏi bước vào nhà. Nghĩa là từ hơn hai nghìn năm trước, khán giả đã đủ quen chuyện nhà ma để cười khi nó bị lợi dụng.

Bức thư của Pliny Trẻ: ngôi nhà ma ở Athens

Văn bản hay được gọi là "chuyện nhà ma kinh điển đầu tiên" là một lá thư của Pliny Trẻ (Gaius Plinius Caecilius Secundus) gửi bạn là Licinius Sura, khoảng năm 100. Pliny viết thư để hỏi bạn: ma có thật không, hay chỉ là trí tưởng tượng của người sợ hãi? Rồi ông kể ba chuyện nghe được, trong đó chuyện ngôi nhà ở Athens là nổi nhất.

Theo lời kể, ngôi nhà rộng nhưng không ai dám ở. Đêm đêm có tiếng xích sắt, rồi hiện ra một ông già gầy gò, râu dài, tay chân mang xiềng. Nhà bị bỏ hoang, rao bán rẻ. Triết gia Athenodorus đến, thấy giá rẻ bất thường, hỏi ra lý do mà vẫn thuê. Đêm đầu, ông ngồi viết để giữ đầu óc tỉnh. Hồn ma xuất hiện, vẫy tay gọi. Athenodorus ra hiệu chờ, viết tiếp. Khi hồn ma rung xích ngay trên đầu, ông cầm đèn đi theo ra sân. Đến một chỗ, hồn ma biến mất. Athenodorus đánh dấu chỗ đó bằng cỏ lá. Sáng hôm sau ông xin chính quyền đào lên, thấy bộ xương quấn xích. Hài cốt được chôn cất đàng hoàng, và từ đó nhà hết ma.

Pliny chỉ kể lại chuyện nghe, không phải tự chứng kiến, và cũng không khẳng định. Nhưng câu chuyện này có đủ những thứ mà hai nghìn năm sau chuyện ma vẫn dùng: nhà rẻ bất thường, tiếng động ban đêm, người can đảm ở lại, hồn ma dẫn đường, hài cốt chưa được chôn, chôn cất xong là yên. Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian coi nó là "mẫu gốc" của truyện nhà ma phương Tây.

Những điểm chung của hồn ma khắp nơi

Đặt các truyền thống cạnh nhau, có thể thấy những sợi chỉ chung. Bảng dưới tóm lược, chỉ dùng những gì có trong văn bản cổ đã được dịch và nghiên cứu.

Ba ý lặp lại nhiều nhất: chết không đúng lễ (không mồ, không tang), chết oan (bị giết, chết trẻ, chết khi sinh nở) và bị lãng quên (không ai cúng). Chuyện ma, nhìn kỹ, là chuyện về bổn phận của người sống với người chết.

Vì sao nơi nào cũng nghĩ ra chuyện ma

Giấc mơ và nỗi nhớ

Nhà nhân học Edward Burnett Tylor, trong Primitive Culture (1871), cho rằng niềm tin vào linh hồn bắt nguồn một phần từ giấc mơ: người đã chết vẫn hiện ra trong mơ, nói năng như còn sống, nên người xưa suy ra có một phần của con người tồn tại sau cái chết. Lý thuyết của Tylor bị phê bình nhiều ở chi tiết, nhưng quan sát gốc thì vẫn đứng: mơ thấy người đã khuất là trải nghiệm phổ biến ở mọi nơi.

Tâm lý học hiện đại bổ sung thêm. Năm 1971, bác sĩ W. D. Rees công bố trên BMJ một khảo sát góa phụ ở xứ Wales: gần một nửa kể từng cảm thấy hoặc thấy người chồng đã mất. Những trải nghiệm như vậy phần lớn diễn ra ở người tỉnh táo, khoẻ mạnh, và thường đem lại an ủi hơn là sợ hãi. Một nền văn hoá có hàng nghìn người kể lại trải nghiệm này qua nhiều thế hệ thì gần như chắc chắn sẽ có chuyện ma.

Bộ não vội thấy "có ai đó"

Nhà tâm lý học nhận thức Justin Barrett (2000) mô tả xu hướng não người dễ gán một tác nhân có ý định cho tiếng động, bóng tối, chuyển động mơ hồ. Nhầm một cành cây thành người thì chỉ mất chút bình tĩnh; nhầm một con thú rình thành cành cây thì mất mạng. Xu hướng ấy có ở mọi dân tộc, nên nguyên liệu cho chuyện ma cũng có ở mọi dân tộc.

Chuyện ma giữ trật tự xã hội

Nhà sử học Owen Davies, trong The Haunted: A Social History of Ghosts (2007), chỉ ra rằng chuyện ma luôn gắn với luật lệ của cộng đồng: chôn cất đúng cách, chia gia tài công bằng, không hãm hại người yếu. Hồn ma đòi công lý thay cho người không còn tiếng nói. Một câu chuyện như thế dễ được kể lại, vì nó dạy điều mà ai cũng thấy là đúng.

Chỗ khác nhau giữa các nền văn hoá

Điểm chung nhiều, nhưng mỗi nơi lại có hồn ma "đặc sản". Hồn ma Nhật thường là phụ nữ bị phụ bạc, áo trắng, tóc dài. Hồn ma Thái, Mã Lai hay gắn với người phụ nữ chết khi sinh nở. Hồn ma Ireland báo tử bằng tiếng khóc. Hồn ma Mỹ Latinh gắn với dòng sông và con cái. Sự khác nhau ấy phản ánh nỗi sợ riêng của từng xã hội: nỗi sợ chết khi sinh con ở nơi y tế còn kém, nỗi sợ mất mùa, mất con, nỗi sợ quyền lực không công bằng. Các bài khác trong danh mục này đi vào từng truyền thống. Riêng ma quỷ dân gian Việt Nam đã có chuyên mục riêng ở một wiki khác trong hệ, nên ở đây không nhắc lại.

Góc nhìn hôm nay: đọc chuyện ma cổ thế nào

Đọc chuyện ma cổ như đọc một tài liệu lịch sử về nỗi lo của người xưa, chứ không như bằng chứng về thế giới bên kia. Văn bản cổ ghi lại điều người ta tin và kể, không ghi lại điều đã được kiểm chứng. Pliny Trẻ, người kể chuyện Athenodorus, chính ông cũng còn đang hỏi bạn mình xem có nên tin.

Nếu muốn tìm hiểu thêm, có mấy hướng dễ đi:

• Đọc nguồn gốc: bản dịch thư của Pliny Trẻ (quyển 7, thư 27), Odyssey khúc 11, Fasti của Ovid đoạn về Lemuria. Đều ngắn, đọc một buổi là xong.
• Sách nghiên cứu: Owen Davies, The Haunted (2007); Joe Nickell, The Science of Ghosts (2012); Benjamin Radford, Investigating Ghosts (2017).
• Bảo tàng: phòng Lưỡng Hà và Ai Cập ở Bảo tàng Anh (London), Bảo tàng Louvre (Paris) có các bảng chữ hình nêm và đồ tuỳ táng giúp hình dung tục cúng người chết.
• So với nhà mình: hỏi ông bà về tục cúng giỗ, cúng cô hồn, những chuyện "người chết hiện về báo mộng". Rồi đặt cạnh lễ kispu của Lưỡng Hà. Sự giống nhau sẽ khiến người đọc nghĩ nhiều hơn mọi lời giải thích.