Gwishin (귀신) là từ chung chỉ hồn ma trong văn hoá Hàn Quốc, và nổi tiếng nhất là cheonyeo gwishin, hồn ma trinh nữ: người con gái chết khi chưa lấy chồng, hiện về trong bộ hanbok trắng tang, tóc đen dài xoã. Theo quan niệm truyền thống, hồn ấy mang han (한), một nỗi uất ức dồn nén chưa được giải, nên không thể yên. Các truyện thời Joseon như Janghwa Hongryeon jeon hay truyền thuyết nàng Arang ở Miryang cho thấy cheonyeo gwishin thường quay về không phải để hại người, mà để đòi được minh oan.
Gwishin là gì
Chữ gwishin gốc Hán là "quỷ thần", nhưng trong tiếng Hàn hiện đại nó chủ yếu chỉ hồn người chết còn vướng lại thế gian. Người Hàn truyền thống tin rằng sau khi chết, linh hồn được con cháu tiễn đưa bằng tang lễ và cúng giỗ (jesa) thì sẽ yên ổn, trở thành tổ tiên. Ai chết oan, chết trẻ, chết xa nhà, chết không có con cái thờ cúng thì dễ trở thành gwishin.
Gwishin khác dokkaebi. Dokkaebi là yêu tinh dân gian, nghịch ngợm, đôi khi tốt bụng, thường sinh ra từ đồ vật cũ, và chưa từng là người. Loại này đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ. Gwishin thì luôn có một câu chuyện đời người phía sau.
Các loại gwishin thường gặp trong chuyện kể
| Tên | Là ai | Đặc điểm trong chuyện kể |
|---|---|---|
| Cheonyeo gwishin (처녀귀신) | Thiếu nữ chết khi chưa chồng | Hanbok trắng, tóc xoã dài, xuất hiện ban đêm, đòi minh oan hoặc tìm người kết duyên |
| Mongdal gwishin (몽달귀신) | Chàng trai chết khi chưa vợ | Ít được kể hơn, cũng mang uất ức vì đời dở dang |
| Mul gwishin (물귀신) | Người chết đuối | Kéo người khác xuống nước; thành ngữ "như mul gwishin" chỉ kẻ kéo người khác cùng chịu tội |
| Dalgyal gwishin (달걀귀신) | Hồn ma không rõ lai lịch | Mặt trơn như quả trứng, không mắt mũi miệng; hay xuất hiện trong chuyện kể cho trẻ con |
| Gaeksa gwishin (객사귀신) | Người chết xa nhà | Lang thang vì không ai đưa hồn về quê |
Tên gọi và chi tiết thay đổi theo vùng và theo người kể. Bảng trên chỉ ghi những nét được nhắc nhiều trong sách văn hoá dân gian Hàn.
Vì sao lại là trinh nữ, áo trắng, tóc xoã
Thời Joseon (1392–1897), xã hội Hàn theo Nho giáo rất chặt. Đời người phụ nữ được định nghĩa qua hôn nhân: làm vợ, làm dâu, sinh con nối dõi cho nhà chồng. Một cô gái chết khi chưa chồng thì không thuộc về nhà chồng nào, cũng không có con cháu thờ. Theo lối nghĩ ấy, cô "không có chỗ" trong trật tự tổ tiên, và nỗi uất ức của cô là lớn nhất.
Từng chi tiết ngoại hình đều có nghĩa xã hội:
- Tóc dài xoã: con gái chưa chồng thời Joseon tết một bím dài sau lưng; khi lấy chồng mới búi lên. Tóc xoã tung là dấu hiệu tang tóc và của người "chưa thành". Hồn trinh nữ mãi mãi giữ mái tóc của tuổi chưa chồng.
- Áo trắng: màu trắng là màu tang phục và đồ liệm truyền thống của Hàn Quốc.
- Han: khái niệm uất ức, đau buồn dồn nén mà người Hàn hay coi là một nét tâm lý dân tộc. Gwishin là han đã thành hình.
Để giải han cho cheonyeo gwishin, một số vùng xưa có tục "cưới cho người chết" (yeonghon gyeolhon), ghép đôi hai hồn chưa vợ chưa chồng. Đây là tập tục dân gian được các nhà dân tộc học ghi lại; bài này chỉ nêu như một sự kiện văn hoá.
Arang ở Miryang: hồn ma đòi công lý
Truyền thuyết Arang ở Miryang (nay thuộc tỉnh Gyeongsang Nam) là chuyện cheonyeo gwishin kinh điển. Theo lời kể phổ biến, Arang là con gái quan phủ Miryang. Một đêm, cô bị một kẻ dưới quyền dụ ra ngoài, bị hại khi chống cự, và xác bị giấu trong rừng tre. Cha cô tưởng con bỏ trốn theo trai, đau buồn từ quan.
Sau đó, mỗi viên quan mới về nhậm chức ở Miryang đều chết ngay đêm đầu tiên. Người ta đồn công đường có ma. Cuối cùng có một người gan dạ nhận chức. Khi hồn Arang hiện lên, ông không bỏ chạy mà hỏi chuyện. Cô kể lại cái chết của mình và cách nhận ra kẻ thủ ác. Hôm sau ông tìm ra hung thủ, tìm được thi thể trong rừng tre, xử án và chôn cất cô đàng hoàng. Từ đó công đường hết ma.
Ở Miryang hiện có đền Arangsa, nằm gần lầu Yeongnamnu bên sông Miryang, thờ cô gái trong truyền thuyết. Câu chuyện đã được dựng thành phim truyền hình Arang and the Magistrate (2012). Như mọi truyền thuyết, nhân thân thật của Arang và năm xảy ra sự việc không có sử liệu xác nhận chắc chắn.
Janghwa và Hongryeon: hai chị em và mụ dì ghẻ
Janghwa Hongryeon jeon (Truyện Tường Hoa, Hồng Liên) là truyện thời Joseon, được chép thành nhiều dị bản. Hai chị em mồ côi mẹ sống với cha và dì ghẻ. Dì ghẻ vu cho cô chị Janghwa tội thất tiết, bằng cách đặt một con chuột lột da vào chăn để giả làm thai sảy. Janghwa bị ép trầm mình. Cô em Hongryeon đau buồn, theo chị xuống cùng một hồ nước.
Từ đó, mỗi quan phủ mới nhậm chức ở vùng ấy đều chết khi hai hồn ma hiện về kêu oan. Lại đến một viên quan đủ can đảm nghe hết. Ông điều tra, vạch trần dì ghẻ, giải oan cho hai chị em. Cấu trúc gần như giống hệt chuyện Arang: hồn ma hiện về, quan nhát chết, quan dũng cảm, minh oan, yên nghỉ.
Sự trùng lặp đó cho thấy chức năng của chuyện ma thời Joseon. Hồn ma là đơn kiện của người không thể đi kiện: phụ nữ, người trẻ, người đã chết. Viên quan tốt là người chịu lắng nghe. Truyện vừa rợn, vừa là một bài học về công lý và về trách nhiệm của quan lại.
Gwishin hiện đại: từ phim đến trường học
Thế kỷ 20, cheonyeo gwishin chuyển sang phim ảnh. Truyền hình Hàn có chương trình truyện ma dân gian Jeonseol-ui gohyang (Quê hương của truyền thuyết) phát nhiều năm từ cuối thập niên 1970, nhiều thế hệ trẻ em Hàn lớn lên với nó. Phim Yeogo goedam (Whispering Corridors, 1998) đưa hồn ma nữ sinh vào trường học, mở ra một loạt phim kinh dị học đường. Năm 2003, A Tale of Two Sisters của Kim Jee-woon lấy cảm hứng từ chuyện Janghwa Hongryeon (bộ phim được bàn ở danh mục phim của wiki này).
Chuyện ma học đường còn sống trong lời đồn của học sinh: tượng trong sân trường cử động ban đêm, cầu thang tự thêm một bậc, phòng vệ sinh nữ có tiếng gọi. Đây là truyền thuyết đô thị điển hình, xuất hiện ở trường học khắp châu Á với những biến thể rất giống nhau.
Nhìn tỉnh táo và tìm hiểu thêm
Không có bằng chứng nào cho thấy gwishin có thật. Nhưng truyện gwishin là kho tư liệu về xã hội Joseon: vị trí của phụ nữ, nỗi sợ chết không người thờ, và khát vọng công lý của người yếu. Đọc chuyện Arang hay Janghwa Hongryeon dưới góc đó, ta hiểu vì sao hồn ma Hàn thường không giết bừa mà đòi được nghe.
Gợi ý tìm hiểu thêm:
- Đến Miryang: lầu Yeongnamnu là một trong những lầu gỗ đẹp nhất Hàn Quốc; đền Arangsa ở ngay gần. Miryang cũng có lễ hội văn hoá gắn với truyền thuyết Arang.
- Đọc truyện gốc: các bản dịch tiếng Anh của Janghwa Hongryeon jeon có trong nhiều tuyển tập văn học cổ điển Hàn.
- Bảo tàng Dân gian Quốc gia Hàn Quốc (trong khuôn viên cung Gyeongbokgung, Seoul) có trưng bày về tang lễ và tín ngưỡng dân gian, giúp hiểu bối cảnh của chuyện gwishin.
- So sánh: đặt cheonyeo gwishin cạnh yūrei Nhật Bản và các hồn ma nữ Đông Nam Á; nét chung là người phụ nữ bị đối xử bất công.
Câu hỏi thường gặp
Gwishin là gì?
Gwishin là từ tiếng Hàn chỉ hồn ma, linh hồn người chết còn vướng lại thế gian vì chết oan, chết trẻ hoặc không được thờ cúng. Loại nổi tiếng nhất là cheonyeo gwishin, hồn thiếu nữ chết khi chưa chồng. Gwishin khác dokkaebi, vốn là yêu tinh chưa từng là người.
Cheonyeo gwishin là ai?
Cheonyeo gwishin là hồn ma trinh nữ trong văn hoá Hàn, thường mặc hanbok trắng và để tóc dài xoã. Theo quan niệm thời Joseon, cô gái chết khi chưa lấy chồng không có chỗ trong trật tự tổ tiên nên mang nhiều uất ức (han). Trong chuyện kể, cô thường hiện về để đòi minh oan.
Truyền thuyết Arang kể gì?
Arang là con gái quan phủ Miryang, bị hại và xác bị giấu trong rừng tre. Hồn cô hiện về khiến nhiều viên quan mới đến chết vì sợ, cho tới khi một viên quan gan dạ lắng nghe, bắt được hung thủ và chôn cất cô. Ở Miryang có đền Arangsa thờ cô gái trong truyền thuyết.
Phim A Tale of Two Sisters dựa trên chuyện gì?
Phim năm 2003 của Kim Jee-woon lấy cảm hứng từ truyện thời Joseon Janghwa Hongryeon jeon, kể về hai chị em bị dì ghẻ hãm hại. Phim thay đổi nhiều so với truyện gốc, chuyển sang bối cảnh hiện đại và tập trung vào tâm lý nhân vật.
Vì sao ma Hàn Quốc thường là phụ nữ tóc dài?
Thời Joseon, thiếu nữ chưa chồng để tóc tết dài, khi lấy chồng mới búi lên; tóc xoã còn là dấu hiệu tang tóc. Hồn trinh nữ vì thế giữ mái tóc dài của tuổi chưa chồng. Phim ảnh thế kỷ 20 tiếp tục dùng hình ảnh này nên nó trở thành quy ước.
