Bell Witch: phù thuỷ nhà Bell ở Tennessee có thật không

Bell Witch (phù thuỷ nhà Bell) là truyền thuyết ma ám nổi tiếng nhất bang Tennessee, Mỹ: khoảng năm 1817 đến 1821, gia đình ông John Bell ở gần thị trấn Adams bị một "thực thể" quấy phá — tiếng gõ, tiếng cào, tiếng nói, cô con gái Betsy bị tát và giật tóc — và người ta còn kể nó gây ra cái chết của chính John Bell. Nhưng gần như mọi chi tiết đến từ cuốn sách của M. V. Ingram in năm 1894, hơn 70 năm sau sự việc; chưa ai tìm được ghi chép đương thời xác nhận câu chuyện.

Gia đình Bell và vùng Red River

John Bell là một chủ trại từ Bắc Carolina dời lên vùng ven sông Red River, phía bắc bang Tennessee, đầu thế kỷ 19. Gia đình đông con, có đất, có nô lệ — một thực tế của miền Nam nước Mỹ thời ấy mà các bản kể lãng mạn thường lướt qua. Khu vực này nay thuộc hạt Robertson, gần thị trấn nhỏ Adams.

Câu chuyện theo bản kể truyền thống

Theo truyền thống mà Ingram ghi lại, mọi thứ bắt đầu khoảng năm 1817 khi John Bell thấy một con vật lạ trong ruộng ngô, bắn mà không trúng. Sau đó, ban đêm trong nhà có tiếng như chuột gặm cột giường, tiếng chó cào sàn, tiếng xích kéo lê, tiếng đập vào tường.

Hiện tượng nặng dần và tập trung vào cô con gái út Betsy Bell, khi ấy khoảng mười hai tuổi: chăn bị giật, tóc bị kéo, má có vết như bị tát. Rồi "nó" bắt đầu nói — một giọng thì thào, sau thành giọng rõ, hát thánh ca, trích Kinh Thánh, chế giễu hàng xóm, kể chuyện xảy ra ở nơi khác. Có lúc nó tự nhận là hồn của người này người kia; nhưng cái tên được gắn chặt nhất là "Kate", do liên tưởng tới một bà hàng xóm tên Kate Batts mà dân trong vùng không ưa.

Kết cục u ám nhất: tháng 12 năm 1820, John Bell qua đời sau một thời gian ốm yếu. Bản kể nói người nhà tìm thấy một lọ thuốc lạ trong tủ, giọng nói khoe nó đã cho ông uống; người ta thử cho con mèo liếm và con mèo chết. Phù thuỷ còn được kể là phá đám cưới giữa Betsy và chàng trai Joshua Gardner. Năm 1821 hiện tượng dứt, kèm lời hẹn bảy năm nữa quay lại.

Vấn đề nằm ở nguồn

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Muốn biết Bell Witch "có thật không", trước hết phải hỏi: ta biết chuyện này từ đâu?

Ingram là một nhà báo địa phương. Sách của ông gom lời kể truyền miệng của con cháu, hàng xóm, và bản thảo nói trên. Ông cũng nhắc tới một bài báo trên tờ Saturday Evening Post năm 1849 bàn về vụ việc; nhiều người tra cứu về sau nói không tìm ra bài đó trong lưu trữ của tờ báo.

Truyền thuyết còn kể Andrew Jackson — sau này là tổng thống Mỹ — từng dẫn người tới nhà Bell và bị "phù thuỷ" làm cho bánh xe ngựa kẹt cứng. Không có tài liệu nào của Jackson hay người đương thời ghi chuyện này. Các sử gia coi đó là truyền thuyết gắn thêm cho câu chuyện có tầm vóc.

Các cách giải thích

Một truyền thuyết lớn dần theo thời gian

Khoảng cách 70 năm là đủ để chuyện kể bên bếp lửa phình ra qua ba thế hệ. Nhà nghiên cứu truyền thuyết dân gian Jan Harold Brunvand từng chỉ ra cách các câu chuyện tự sửa mình cho "hay hơn" mỗi lần được kể. Một gia đình có thể đã thật sự trải qua một giai đoạn kỳ lạ — tiếng động, một đứa trẻ bị ốm, người cha qua đời — và cộng đồng dần nặn nó thành sử thi.

Có người trong cuộc tạo ra

Một số tác giả nghi ngờ người trong nhà hoặc người quen: có người giỏi giả giọng, có người hưởng lợi từ việc đám cưới của Betsy bị phá. Đáng chú ý, Betsy sau đó cưới chính thầy giáo của mình, Richard Powell, người lớn hơn cô khá nhiều tuổi. Một số người dựng giả thuyết quanh Powell; nhưng tất cả đều là suy đoán, không có chứng cứ.

Mô thức "ma quậy quanh một đứa trẻ"

Từ Tedworth (1661) tới Cock Lane (1762) tới Enfield (1977), hiện tượng thường dồn vào một cô bé hoặc cậu bé tuổi mới lớn. Bell Witch khớp mô thức ấy. Với người tin, đó là dấu hiệu "năng lượng" đặc biệt; với người hoài nghi, đó là dấu hiệu nguồn tiếng động nằm trong phòng.

Cái chết của John Bell

Một người đàn ông tuổi đã cao, ốm kéo dài, qua đời ở vùng nông thôn đầu thế kỷ 19 — tự thân điều đó không cần giải thích siêu nhiên. Chuyện "lọ thuốc" và con mèo chỉ có trong bản kể muộn. Không có khám nghiệm nào, và ta không biết bệnh của ông là gì. Kết luận trung thực nhất: chưa có lời giải được chấp nhận, vì chưa có bằng chứng đương thời để mà giải.

Bell Witch trong văn hoá Mỹ

Câu chuyện thành một phần bản sắc của thị trấn Adams. Vào mùa thu, vùng này thường có các hoạt động kể chuyện, tham quan quanh truyền thuyết phù thuỷ. Phim tài liệu giả The Blair Witch Project (1999) thường được nói là có phần chịu ảnh hưởng — một phù thuỷ vô hình, một khu rừng, một truyền thuyết địa phương. Phim An American Haunting (2005) thì dựng lại trực tiếp, kèm một cách lý giải gây tranh cãi do biên kịch thêm vào, không có trong nguồn cũ.

Nếu muốn tìm hiểu thêm

Thị trấn Adams có hang Bell Witch — một hang đá vôi trên phần đất từng thuộc gia đình Bell — mở cho khách theo mùa, cùng một căn nhà gỗ dựng lại theo kiểu thời đó. Đó là điểm du lịch tư nhân dựa trên truyền thuyết, nên hãy coi phần thuyết minh là kể chuyện, không phải sử liệu. Mộ của John Bell nằm trong nghĩa trang gia đình gần đó.

Để đọc: sách của Ingram (1894) có bản số hoá miễn phí; đọc nó như đọc một tuyển tập truyền miệng, chú ý chỗ nào ghi "theo lời ông X kể". Nhiều tác giả hoài nghi, trong đó có các bài trên tạp chí Skeptical Inquirer, đã phân tích lỗ hổng nguồn của câu chuyện.

Điều người đọc mang về: khi một câu chuyện ma rất chi tiết, hãy hỏi chi tiết ấy được ghi xuống vào năm nào, cách sự việc bao lâu, và ai là người ghi. Bell Witch là ví dụ điển hình của chuyện càng xa càng rõ.