Chị em Fox là hai cô gái Margaretta (Maggie) và Kate Fox ở làng Hydesville, bang New York, người tuyên bố từ đêm 31/3/1848 họ "trò chuyện" được với một linh hồn qua tiếng gõ. Câu chuyện lan nhanh, hai chị em thành những người đồng cốt đầu tiên nổi tiếng toàn nước Mỹ, và được coi là điểm khởi đầu của phong trào thông linh (Spiritualism). Năm 1888, Maggie đứng trên sân khấu ở New York thú nhận tiếng gõ do chính các khớp ngón chân mình tạo ra — rồi năm sau lại rút lời.
Đêm 31 tháng 3 năm 1848
Gia đình John và Margaret Fox thuê một căn nhà gỗ nhỏ ở Hydesville, một làng nông nghiệp phía tây bang New York. Từ giữa tháng 3, ban đêm trong nhà có tiếng gõ không rõ nguồn. Đêm 31/3, theo lời bà Margaret Fox kể sau đó, cô út Kate búng tay và bảo cái thứ đang gõ hãy làm theo mình. Tiếng gõ đáp lại đúng số lần.
Bà mẹ thử hỏi tuổi các con, tiếng gõ đáp đúng. Hàng xóm được gọi sang, họ đặt câu hỏi và nghe tiếng gõ trả lời theo quy ước. Qua cách đó, người ta "biết" linh hồn là một người bán hàng rong bị giết và chôn dưới hầm nhà nhiều năm trước. Trong những ngày sau, hàng trăm người kéo tới làng.
Lời kể này được thu thập thành văn bản chỉ vài tuần sau — điểm khác với Bell Witch. Nhưng đó vẫn là lời của người trong cuộc và hàng xóm, không phải biên bản kiểm tra.
Từ căn nhà quê đến sân khấu Rochester
Hai cô bé được gửi tới thành phố Rochester, ở cùng chị cả Leah Fox Fish, người lớn hơn họ nhiều tuổi. Tiếng gõ "đi theo" hai em. Leah nhanh chóng nhận ra sức hút của câu chuyện và trở thành người tổ chức.
Tháng 11/1849, chị em Fox trình diễn công khai lần đầu ở hội trường Corinthian Hall, Rochester, có bán vé. Các uỷ ban gồm người địa phương được lập ra để kiểm tra, cho đứng trên gối, buộc váy quanh mắt cá. Kết quả lẫn lộn: có uỷ ban nói không tìm ra mánh, có lần tiếng gõ yếu hẳn khi chân bị giữ chặt.
Năm 1850 hai chị em lên New York, gặp giới báo chí; Horace Greeley, chủ bút tờ New-York Tribune, tỏ ra thiện cảm. Từ đó, các buổi "ngồi gọi hồn" (séance) quanh bàn mọc lên khắp nước Mỹ rồi lan sang châu Âu. Chuyện phong trào phát triển ra sao có bài riêng ở danh mục thông linh; ở đây ta theo số phận hai chị em.
Lời giải đầu tiên: khớp gối, năm 1851
Năm 1851, ba bác sĩ ở Buffalo kiểm tra và công bố rằng tiếng gõ có thể sinh ra từ việc bật khớp — họ nghĩ tới khớp gối. Khi họ giữ chặt đầu gối hai cô gái, tiếng gõ không xuất hiện. Cùng năm, một người họ hàng của gia đình là bà Norman Culver khai rằng Kate đã chỉ cho bà cách tạo tiếng gõ bằng ngón chân. Những lời này không chặn được phong trào; người tin cho rằng linh hồn "không muốn hợp tác" khi bị đối xử như tội phạm.
Năm 1888: lời thú nhận trên sân khấu
Bốn mươi năm sau đêm Hydesville, hai chị em đã trưởng thành, cuộc sống nhiều sóng gió, cả hai nghiện rượu và quan hệ với chị cả Leah đã đổ vỡ. Ngày 21/10/1888, tại Học viện Âm nhạc New York (Academy of Music), Maggie đứng trước khán phòng, bỏ giày, đặt chân lên một cái ghế đẩu và tạo ra tiếng gõ đủ lớn để cả phòng nghe. Bác sĩ trên sân khấu xác nhận tiếng động đến từ khớp ngón chân cái. Kate ngồi trong khán phòng, không phản đối.
Lời thú nhận được báo New York World đăng chi tiết. Maggie kể hai chị em bắt đầu bằng cách thả quả táo buộc dây xuống sàn để doạ mẹ, rồi luyện bật khớp chân, và cả nhà, hàng xóm, công chúng đã tin theo khi trò đùa đi quá xa.
Năm 1889, Maggie rút lại lời thú nhận, nói mình bị áp lực và cần tiền. Kate mất năm 1892, Maggie mất năm 1893, cả hai trong cảnh nghèo.
Mốc thời gian
| Năm | Sự việc |
|---|---|
| 31/3/1848 | Đêm "trò chuyện" đầu tiên bằng tiếng gõ ở Hydesville |
| 11/1849 | Trình diễn công khai ở Corinthian Hall, Rochester |
| 1850 | Lên New York, nổi tiếng toàn quốc |
| 1851 | Các bác sĩ Buffalo công bố giả thuyết bật khớp |
| 21/10/1888 | Maggie thú nhận và trình diễn tiếng gõ bằng khớp chân |
| 1889 | Maggie rút lại lời thú nhận |
| 1892–1893 | Kate rồi Maggie qua đời |
Bộ xương trong tường năm 1904
Năm 1904, báo chí đưa tin trẻ con chơi trong căn nhà Hydesville cũ phát hiện xương người và một cái hòm sắt của người bán rong sau lớp tường hầm. Người tin coi đó là bằng chứng muộn màng. Nhưng phát hiện này không được giám định khoa học nghiêm túc vào thời đó; nhiều nhà nghiên cứu đặt câu hỏi về nguồn gốc số xương, trong khi lời đồn "có người cố tình đặt vào" cũng không được chứng minh. Giá trị bằng chứng của nó vẫn bị nghi ngờ.
Căn nhà sau đó được dời về Lily Dale, một cộng đồng của những người theo thuyết thông linh ở bang New York, và bị cháy năm 1955.
Vì sao một trò bật khớp có thể làm nên cả phong trào
Thời điểm
Vùng phía tây New York giữa thế kỷ 19 đầy những phong trào tôn giáo mới và cải cách xã hội. Người ta khao khát một bằng chứng "cụ thể" rằng sự sống tiếp tục sau cái chết, nhất là trong thời tỉ lệ trẻ em tử vong cao. Tiếng gõ trả lời câu hỏi đem lại đúng thứ cảm giác ấy.
Công nghệ
Năm 1844 bức điện tín đầu tiên được gửi bằng mã Morse ở Mỹ. Ý tưởng "thông điệp truyền qua những tiếng gõ" vừa mới, vừa hiện đại. Người thời đó gọi đùa là "điện báo tâm linh".
Cấu trúc hỏi – đáp
Như ở Cock Lane năm 1762, khi người hỏi tự đặt câu hỏi và tự diễn giải câu trả lời, họ trở thành đồng tác giả của "thông điệp". Một người đồng cốt khéo léo chỉ cần đọc phản ứng của người ngồi bàn.
Góc nhìn hôm nay
Chị em Fox thường bị kể như hai kẻ lừa đảo, nhưng câu chuyện buồn hơn thế. Hai cô bé bắt đầu một trò nghịch, người lớn xung quanh — mẹ, chị cả, hàng xóm, báo chí, công chúng — biến nó thành sự nghiệp và đức tin, và khi họ muốn nói thật thì một phần công chúng không muốn nghe. Đó là kiểu bẫy mà các vụ ma ám xoay quanh trẻ em sau này vẫn lặp lại.
Đọc thêm: sách Talking to the Dead của Barbara Weisberg (2004) là tiểu sử chị em Fox được đánh giá cao; Mary Roach trong Spook (2005) có những đoạn nhẹ nhàng mà sắc về thời gọi hồn. Ở Hydesville ngày nay chỉ còn nền nhà và một tấm bia tưởng niệm.
Một thí nghiệm nhỏ ai cũng làm được: ngồi yên, thử bật khớp ngón chân cái trong giày trên sàn gỗ. Nhiều người tạo được tiếng "cục" khá rõ. Đó không phải chứng minh chị em Fox đã làm đúng như vậy mọi lần, nhưng giúp hiểu vì sao lời thú nhận năm 1888 lại thuyết phục nhiều người đến thế.
Câu hỏi thường gặp
Chị em Fox là ai?
Là Margaretta (Maggie) và Kate Fox, hai cô gái ở Hydesville, bang New York, tuyên bố từ năm 1848 họ trò chuyện được với linh hồn qua tiếng gõ. Họ được coi là những người khởi đầu phong trào thông linh ở Mỹ.
Chị em Fox có thừa nhận lừa đảo không?
Có. Ngày 21/10/1888, Maggie Fox công khai thú nhận và trình diễn cách tạo tiếng gõ bằng khớp ngón chân tại New York. Năm 1889 bà rút lại lời thú nhận, nên những người tin vẫn tranh cãi.
Tiếng gõ của chị em Fox được tạo ra thế nào?
Theo lời thú nhận năm 1888, tiếng gõ đến từ việc bật khớp ngón chân, có lúc nhờ sàn gỗ và bàn khuếch đại. Năm 1851 các bác sĩ ở Buffalo đã đưa ra giả thuyết bật khớp gối tương tự.
Xương tìm thấy ở nhà Hydesville năm 1904 có chứng minh gì không?
Không có giám định khoa học đủ tin cậy cho số xương đó, và nguồn gốc của chúng bị nghi ngờ. Phát hiện này không được giới nghiên cứu coi là bằng chứng cho câu chuyện năm 1848.
Căn nhà của chị em Fox còn không?
Căn nhà được dời về Lily Dale, bang New York, và bị cháy năm 1955. Ở Hydesville chỉ còn nền nhà và bia tưởng niệm.
