Ngoại chất (ectoplasm) là gì và vụ xử đồng tử Helen Duncan năm 1944

Ngoại chất (ectoplasm) là thứ chất trắng đục mà các đồng tử đầu thế kỷ 20 được cho là tiết ra từ miệng, mũi, tai trong buổi gọi hồn, rồi "nặn" thành hình người chết. Ảnh chụp và các cuộc khám xét cho thấy thứ ấy là vải màn, giấy, bông gòn và ảnh cắt từ báo. Helen Duncan, đồng tử Scotland nổi tiếng với ngoại chất, bị toà Old Bailey ở London kết án chín tháng tù năm 1944 theo Đạo luật Phù thuỷ 1735, một vụ xử đến nay vẫn gây tranh cãi vì cách luật được dùng.

Ngoại chất ra đời như thế nào

Chữ "ectoplasm" được nhà sinh lý học Pháp Charles Richet đặt ra cuối thế kỷ 19 để gọi thứ chất mà ông tin đồng tử phóng ra khỏi cơ thể. Richet không phải người tầm thường: năm 1913 ông nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học nhờ nghiên cứu về sốc phản vệ. Chính danh tiếng ấy làm ngoại chất được nhiều người nghe theo.

Ý tưởng gốc khá đơn giản. Thời Victoria, "hồn ma" hiện hình trong buổi gọi hồn thường là một người mặc áo trắng bước ra từ sau rèm, và đã bị chộp quá nhiều lần. Ngoại chất cho một lời giải thích tiện lợi: hồn mượn vật chất từ chính đồng tử để hiện ra, nên nếu ai đó chộp lấy "hồn" thì chất ấy rút về, và trong tay họ chỉ còn đồng tử. Giải thích này làm mọi lần bắt quả tang trở thành... bằng chứng cho hiện tượng.

Những tấm ảnh nói lên tất cả

Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu cho chụp ảnh bằng đèn flash magie trong buổi ngồi. Ảnh vốn được kỳ vọng là bằng chứng, nhưng lại thành thứ phản bác mạnh nhất:

• Eva C. (tên thật Marthe Béraud), được bác sĩ Đức Albert von Schrenck-Notzing chụp hàng trăm ảnh trong thập niên 1910. Một số "khuôn mặt" ngoại chất là hình phẳng như giấy, có nếp gấp. Người ta đối chiếu và thấy vài khuôn mặt giống ảnh in trên tạp chí Pháp Le Miroir, có tấm còn thấy được một phần chữ tên tờ báo.
• Mina Crandon ("Margery") ở Boston thập niên 1920 có "bàn tay ngoại chất" mà theo nhận định của một số nhà sinh học xem ảnh và mẫu, trông giống mô động vật được cắt tỉa. Vụ Margery còn gắn với Houdini, chuyện đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
• Nhiều đồng tử khác bị khám người sau buổi và phát hiện vải voan, gạc giấu trong quần áo hoặc khoang cơ thể.

Điểm chung: ngoại chất chỉ xuất hiện trong bóng tối hoặc đèn đỏ rất mờ, đồng tử cấm ai chạm vào với lý do "có thể gây thương tích chết người", và không mẫu ngoại chất nào được giao cho phòng thí nghiệm độc lập phân tích.

Helen Duncan là ai

Helen Duncan sinh năm 1897 ở Callander, Scotland, trong một gia đình lao động. Bà lấy chồng, có nhiều con, sống chật vật. Từ thập niên 1920 bà làm đồng tử, đi khắp nước Anh. Buổi ngồi của bà theo lối "vật lý": bà ngồi trong tủ rèm, đèn đỏ, và theo lời người dự, ngoại chất trắng tuôn ra, thành hình người thân đã mất của khách, có khi biết nói. Một "hồn dẫn đường" tên Peggy, tự xưng là bé gái, thường nói chuyện với khách.

Thử nghiệm năm 1931

Năm 1931, Liên minh Thông linh London và nhà điều tra Harry Price cho thử Duncan. Price chụp được ảnh ngoại chất và kết luận đó là vải màn mỏng (cheesecloth). Price đưa ra giả thuyết bà nuốt vải vào rồi ợ ra trong buổi ngồi, có thể là người có khả năng nôn trớ tự chủ; ông đề nghị cho chụp X quang trước buổi ngồi thì bà từ chối và có lúc hoảng loạn chạy ra phố. Giới ủng hộ Duncan phản bác rằng Price thích gây tiếng vang. Nhưng ảnh của Price và các người thử khác cho thấy thứ vải có đường dệt, mép rách, không giống chất sống nào.

Án phạt nhỏ năm 1933

Năm 1933 ở Edinburgh, một khách dự chộp lấy "Peggy" giữa buổi. Thứ trong tay là một chiếc áo lót dệt kim của phụ nữ. Duncan bị phạt 10 bảng Anh vì lừa đảo. Bà vẫn tiếp tục hành nghề.

Vụ xử năm 1944

Tháng 11/1941, chiến hạm HMS Barham bị đánh chìm, hải quân Anh giữ kín tin nhiều tuần. Theo lời kể sau này, trong một buổi ngồi ở Portsmouth, hồn một thuỷ thủ hiện ra nói tàu đã chìm trước khi tin được công bố. Giới ủng hộ coi đó là bằng chứng mạnh nhất. Các nhà sử học chỉ ra rằng gia đình thuỷ thủ đã nhận thư báo tử, tin đồn lan khắp thành phố cảng, và không có biên bản nào ghi lại buổi ngồi đó vào thời điểm ấy.

Tháng 1/1944, cũng ở Portsmouth, một sĩ quan hải quân dự buổi ngồi, nghi lừa đảo, rồi trở lại cùng cảnh sát. Giữa buổi, cảnh sát xông vào, một người cố chộp lấy "hồn" hiện ra. Duncan bị bắt. Lúc đầu bà bị buộc tội theo luật về kẻ lang thang, rồi tội danh được nâng lên, trong đó có tội theo điều 4 của Đạo luật Phù thuỷ 1735: giả vờ có khả năng gọi hồn.

Phiên toà ở Old Bailey kéo dài bảy ngày, từ cuối tháng 3 đến đầu tháng 4/1944. Nhiều nhân chứng ra làm chứng cho bà, kể đã gặp lại người thân. Bồi thẩm đoàn tuyên bà có tội; bà nhận án chín tháng tù, thụ án ở nhà tù nữ Holloway.

Vì sao lại là luật phù thuỷ

Cái tên "Đạo luật Phù thuỷ" làm nhiều người tưởng bà bị xử như phù thuỷ thời trung cổ. Thực tế ngược lại. Đạo luật 1735 chính là luật bỏ tội phù thuỷ: nó coi việc tin có phù thuỷ là mê tín, và chỉ phạt những ai giả vờ có phép thuật để lừa người. Đến thế kỷ 20, đây vẫn là công cụ pháp lý hiếm hoi để xử người làm nghề gọi hồn thu tiền.

Nhiều nhà sử học tin chính quyền lo ngại hơn chuyện lừa đảo: năm 1944 đang chuẩn bị đổ bộ Normandy, Portsmouth là cảng hải quân lớn, và một đồng tử nói chuyện tàu chìm trước tin chính thức có thể làm lộ thông tin. Giả thuyết này hợp lý nhưng chưa có tài liệu nào xác nhận thẳng. Nên ghi nhận nó là giả thuyết.

Sau vụ xử

Gia đình và người ủng hộ cho rằng cú đột kích năm 1956 làm "ngoại chất bị giật ngược" gây bỏng và khiến bà qua đời. Hồ sơ y khoa không xác nhận điều đó; bà vốn đã yếu và mắc nhiều bệnh từ trước. Nhiều năm nay, con cháu và người ủng hộ nhiều lần làm đơn xin ân xá cho bà; các đơn ấy chưa được chấp nhận.

Hai câu hỏi tách bạch

Khi đọc về Helen Duncan, nên tách hai câu hỏi mà tranh luận hay trộn lẫn:

1. Ngoại chất của bà có thật không? Bằng chứng có được (ảnh vải dệt, áo lót năm 1933, việc từ chối chụp X quang) nghiêng hẳn về phía mánh khoé. Không có mẫu nào từng được phân tích độc lập.
2. Bỏ tù bà theo luật phù thuỷ có đúng không? Đây là câu hỏi pháp lý và đạo đức. Ngay thời đó nhiều người, kể cả người không tin gọi hồn, thấy dùng một đạo luật thế kỷ 18 là lạ và nặng tay. Chính vụ xử góp phần khiến luật bị thay năm 1951.

Có thể tin bà dùng mánh khoé mà vẫn thấy vụ xử có vấn đề. Hai ý ấy không mâu thuẫn.

Góc nhìn hôm nay

Ngoại chất gần như biến mất cùng với sự phổ biến của máy ảnh hồng ngoại và camera nhìn đêm. Khi người dự có thể quay lại toàn bộ buổi ngồi trong bóng tối, thứ chất trắng đục kia không còn chỗ trốn. Đó là một ví dụ hiếm hoi mà công nghệ đơn giản tự nó khép lại một hiện tượng.

Câu chuyện của Duncan cũng cho thấy vì sao luật bảo vệ người tiêu dùng, chứ không phải luật về niềm tin, mới là công cụ hợp lý: nhà nước không cần phán ai tin gì là đúng, chỉ cần bảo vệ người đang đau buồn khỏi bị thu tiền bằng lời hứa không kiểm chứng được.

Muốn đọc thêm: Hellish Nell của Malcolm Gaskill (2001) là sách sử nghiêm túc và công bằng nhất về Duncan; Spook của Mary Roach (2005) có chương rất dễ đọc về ngoại chất và các bức ảnh. Kho lưu trữ ảnh của Harry Price nằm ở Thư viện Senate House, Đại học London.