Phong trào thông linh (Spiritualism) là làn sóng tin rằng người sống có thể trò chuyện với người chết qua một "đồng tử" (medium), bùng lên ở Mỹ từ năm 1848 rồi lan sang Anh và châu Âu. Trong khoảng nửa thế kỷ, buổi gọi hồn trong phòng khách tối đèn trở thành thú sinh hoạt của cả giới thượng lưu lẫn thị dân. Phần lớn "hiện tượng" trong các buổi ấy về sau bị chỉ ra là mánh khoé, nhưng phong trào để lại dấu vết thật trong lịch sử xã hội, văn học và cả khoa học.
Mầm mống trước năm 1848
Thông linh không mọc lên từ hư không. Cuối thế kỷ 18, nhà khoa học kiêm nhà thần bí Thuỵ Điển Emanuel Swedenborg viết nhiều về việc trò chuyện với thế giới bên kia, và sách của ông được đọc rộng ở Anh, Mỹ. Cùng thời, bác sĩ Franz Anton Mesmer ở Vienna rồi Paris đưa ra thuyết "từ tính động vật": cơ thể có một chất lỏng vô hình, người chữa bệnh có thể điều khiển nó. Năm 1784, một uỷ ban do vua Louis XVI lập ra, có Benjamin Franklin và Antoine Lavoisier kết luận hiệu quả của Mesmer đến từ trí tưởng tượng của bệnh nhân, chứ không có chất lỏng nào cả.
Dù bị bác, "thuật thôi miên kiểu Mesmer" vẫn đi biểu diễn khắp nơi. Người xem quen với cảnh một người rơi vào trạng thái như ngủ rồi nói những điều lạ. Ở Mỹ thập niên 1840, Andrew Jackson Davis, chàng thanh niên được gọi là "nhà tiên tri Poughkeepsie", đọc trong trạng thái ấy cả một cuốn sách dày về vũ trụ và linh hồn, in năm 1847. Công chúng đã sẵn sàng cho một ý tưởng: có những người đặc biệt làm cầu nối với cõi khác.
Tiếng gõ ở Hydesville và cơn sốt lan rộng
Mồi lửa là chuyện chị em Fox ở Hydesville, bang New York, ngày 31/3/1848: hai cô gái nói rằng một linh hồn đáp lại câu hỏi bằng tiếng gõ. Câu chuyện chi tiết về họ, kể cả lời thú nhận năm 1888, thuộc về một bài riêng trong danh mục các vụ ma ám. Ở đây chỉ cần biết hệ quả: trong vài năm, khắp miền đông bắc nước Mỹ mọc lên hàng trăm "vòng tròn" tự tổ chức buổi gọi hồn, và nghề đồng tử ra đời.
Năm 1852, bà Maria Hayden, một đồng tử người Mỹ, sang London tổ chức buổi ngồi có thu phí. Từ đó phong trào bén rễ ở Anh. Đến thập niên 1860–1870, gần như thành phố lớn nào ở Anh, Mỹ cũng có báo riêng của giới thông linh, có hội, có phòng họp, có lịch biểu diễn của các đồng tử nổi tiếng. Ở Mỹ, Hiệp hội Thông linh Quốc gia ra đời năm 1893; ở Anh, các hội địa phương gom lại thành liên hiệp quanh năm 1890–1901.
Một buổi gọi hồn diễn ra thế nào
Buổi gọi hồn (séance) điển hình thời Victoria không có gì giống phim kinh dị. Nó thường diễn ra buổi tối, trong phòng khách nhà riêng, với chừng sáu đến mười hai người quen biết nhau. Đèn hạ thấp hoặc tắt hẳn vì người ta tin "năng lượng" cần bóng tối. Khách ngồi quanh bàn, nắm tay nhau thành vòng kín. Có khi cả nhóm hát vài bài để "làm ấm" bầu không khí.
Hiện tượng được kể lại chia thành hai loại lớn:
- Hiện tượng "tinh thần": đồng tử rơi vào trạng thái xuất thần rồi nói bằng giọng khác, tự xưng là người đã mất, hoặc viết tự động trên giấy.
- Hiện tượng "vật lý": tiếng gõ, đồ vật bay, nhạc cụ tự kêu, bàn tay phát sáng trong bóng tối, cái kèn loa bằng nhôm lơ lửng phát ra tiếng nói, và về sau là "ngoại chất" trắng đục chảy ra từ người đồng tử.
Nhiều đồng tử dùng một cái "tủ" (cabinet): góc phòng che rèm, đồng tử ngồi trong đó, bị trói vào ghế cho khách yên tâm. Rèm vừa kéo lại là chuông reo, đàn kêu, có khi một "hồn ma" mặc áo trắng bước ra. Anh em nhà Davenport ở Mỹ nổi tiếng từ thập niên 1850–1860 nhờ màn tủ này. Các nhà ảo thuật thời đó, trong đó có John Nevil Maskelyne ở London, tái hiện được gần đủ các màn ấy trên sân khấu mà không cần hồn ma nào.
Những gương mặt tiêu biểu
| Năm | Nhân vật / sự kiện | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|
| 1848 | Chị em Fox, Hydesville | Tiếng gõ khởi đầu phong trào |
| 1852 | Maria Hayden sang London | Đưa buổi gọi hồn thu phí vào nước Anh |
| 1855–1886 | Daniel Dunglas Home | Đồng tử nổi tiếng nhất, ngồi với giới quý tộc châu Âu |
| 1874 | Florence Cook và "Katie King" | Nhà hoá học William Crookes tuyên bố đã chứng kiến hồn ma hiện hình |
| 1876 | Vụ xử Henry Slade ở London | Đồng tử viết bảng đá bị kết tội lừa đảo, sau thoát nhờ lỗi thủ tục |
| 1882 | Thành lập SPR | Lần đầu có một hội học thuật chuyên khảo sát các tuyên bố này |
| 1895 | Eusapia Palladino ở Cambridge | Đồng tử Ý bị bắt gặp gian lận trong buổi thử nghiệm |
Bảng trên cho thấy một nhịp lặp lại: đồng tử nổi lên, giới khoa học vào cuộc, một phần bị bắt quả tang, phong trào vẫn sống. Lý do nó sống dai không nằm ở bằng chứng mà ở nhu cầu của con người lúc đó.
Vì sao phòng khách thời Victoria mê gọi hồn
Mất mát và chiến tranh
Thế kỷ 19 là thời trẻ em chết nhiều, bệnh lao và dịch tả cướp người trẻ, và Nội chiến Mỹ (1861–1865) để lại hàng trăm nghìn gia đình mất con. Bà Mary Todd Lincoln, vợ Tổng thống Lincoln, mất con trai Willie năm 1862 và từng mời đồng tử đến Nhà Trắng. Khi lời an ủi quen thuộc không đủ, một người lạ nói bằng giọng của đứa con đã mất có sức nặng khó tả.
Khoa học mới làm điều lạ trở nên "có lý"
Điện báo vừa cho phép gửi tin nhắn qua hàng nghìn cây số bằng những tiếng tạch tạch. Nhiều người lập luận: nếu dây điện truyền được chữ, sao linh hồn lại không truyền được tiếng gõ? Tiếng gõ trả lời theo bảng chữ cái của chị em Fox được báo chí ví như "điện báo tâm linh". Thời đại tin vào những lực vô hình (điện, từ, sóng) khiến giả thuyết về một lực vô hình nữa nghe không quá xa vời.
Một sân khấu cho phụ nữ
Phần đông đồng tử nổi tiếng là phụ nữ, nhiều người còn rất trẻ. Trong xã hội không cho phụ nữ lên bục diễn thuyết, việc "hồn nhập" cho phép họ nói trước đám đông, có thu nhập và có tiếng nói. Các nhà sử học như Ann Braude (Radical Spirits, 1989) và Alex Owen (The Darkened Room, 1989) chỉ ra mối liên hệ giữa giới thông linh và phong trào đòi quyền phụ nữ, bãi nô ở Mỹ và Anh. Đây là mặt ít được nhắc nhưng có thật của phong trào.
Giải trí
Cũng phải nói thẳng: với nhiều người, buổi gọi hồn là một buổi tối thú vị. Ngồi trong bóng tối, nắm tay người lạ, chờ điều bất ngờ. Không ít khách đến vì tò mò hơn là tin.
Bị vạch mặt và các cuộc điều tra
Ngay từ đầu, phong trào đã gặp người hoài nghi. Nhà vật lý Michael Faraday năm 1853 dựng thiết bị đơn giản chứng minh bàn xoay là do tay người ngồi đẩy vô thức (chuyện bàn xoay và cầu cơ có bài riêng ở wiki khác trong hệ). Năm 1876, đồng tử Henry Slade, chuyên làm hiện chữ trên bảng đá, bị nhà động vật học Ray Lankester giật bảng giữa buổi và thấy chữ đã viết sẵn; tòa London xử ông theo luật về kẻ lang thang lừa đảo, nhưng bản án bị huỷ do sai thủ tục và Slade rời nước Anh.
Những vụ lộ tẩy kiểu này thường đi theo một khuôn:
- Một người dự buổi bất ngờ bật đèn hoặc chộp lấy "hồn ma", và trong tay là chính đồng tử hoặc vải màn, mặt nạ.
- Giới tin tưởng giải thích rằng ánh sáng đột ngột làm "hồn" rút về người đồng tử nên trông như đồng tử.
- Đồng tử nghỉ một thời gian, đổi thành phố, rồi tiếp tục.
Chính vòng lặp ấy khiến một nhóm học giả ở Cambridge lập ra Hội Nghiên cứu Tâm linh (SPR) năm 1882 để khảo sát có hệ thống. Họ không coi mọi đồng tử là lừa đảo, cũng không nhận lời chứng nào là đủ. Câu chuyện của hội có bài riêng trong danh mục này.
Thông linh sau thế kỷ 19
Phong trào chững lại cuối thế kỷ 19 khi nhiều vụ gian lận lộ ra, rồi bùng lên lần thứ hai sau Thế chiến thứ nhất, khi hàng triệu gia đình châu Âu mất người thân. Arthur Conan Doyle là gương mặt nổi bật nhất của làn sóng sau này. Đến giữa thế kỷ 20, ở Anh vẫn còn đồng tử bị đưa ra toà, như vụ Helen Duncan năm 1944. Các hội thông linh vẫn tồn tại tới nay ở Anh, Mỹ, Brazil, nhưng quy mô và vai trò xã hội đã khác hẳn thời hoàng kim.
Dấu vết văn hoá thì còn nhiều. Bảng chữ cái gọi hồn, cảnh nắm tay quanh bàn tối, giọng nói lạ phát ra từ người ngồi trong ghế đều là chất liệu quen của tiểu thuyết và phim ma suốt thế kỷ 20. Nhà thơ Robert Browning viết bài thơ dài Mr. Sludge, "The Medium" (1864) giễu một đồng tử bịp, trong khi vợ ông, nữ thi sĩ Elizabeth Barrett Browning, lại có cảm tình với phong trào. Một gia đình văn chương nổi tiếng chia hai phe, đúng như cả xã hội lúc đó.
Góc nhìn hôm nay
Đọc lại phong trào thông linh, điều đáng mang về không phải là "ma có hay không" mà là cách con người xử lý nỗi đau và điều chưa biết. Ba bài học dễ thấy:
- Bóng tối và nhóm nhỏ quen nhau là điều kiện lý tưởng cho tự kỷ ám thị: mọi người cùng chờ một điều, ai cũng muốn nó xảy ra, không ai muốn làm người phá đám.
- Người đau buồn dễ bị lợi dụng nhất. Phần lớn đồng tử bị kết tội ở Anh, Mỹ đều thu tiền của người vừa mất thân nhân.
- Kiểm chứng tốt không cần thiết bị đắt: bật đèn, giữ tay, niêm phong cửa là đủ làm nhiều "hiện tượng" biến mất.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc The Haunted: A Social History of Ghosts của Owen Davies (2007), cuốn Spook của Mary Roach (2005) kể hài hước mà có tư liệu, và The Table-Rappers của Ronald Pearsall về giới thông linh thời Victoria. Thư viện Đại học Cambridge lưu trữ hồ sơ của SPR, một phần đã được số hoá.
Câu hỏi thường gặp
Phong trào thông linh là gì?
Đó là phong trào tin rằng người sống có thể liên lạc với người chết qua đồng tử, bắt đầu ở Mỹ năm 1848 và lan rộng ở Anh, châu Âu nửa sau thế kỷ 19. Hoạt động trung tâm là buổi gọi hồn, thường tổ chức trong phòng khách tối đèn.
Buổi gọi hồn thời Victoria có những hiện tượng gì?
Lời kể nhắc tới tiếng gõ trả lời câu hỏi, đồng tử nói bằng giọng khác, nhạc cụ tự kêu, đồ vật bay và "hồn ma" bước ra từ sau rèm. Các nhà ảo thuật đương thời đã tái hiện được hầu hết các màn này trên sân khấu.
Vì sao phong trào thông linh lại phổ biến như vậy?
Nó đáp ứng nỗi đau mất người thân trong thời trẻ em chết nhiều và sau Nội chiến Mỹ, dựa vào không khí tin vào các lực vô hình như điện, từ, và cho phụ nữ một sân khấu hiếm có. Với nhiều người, đó cũng đơn giản là một buổi tối giải trí.
Có đồng tử nào được chứng minh là thật không?
Chưa có đồng tử nào vượt qua được kiểm tra có đối chứng chặt chẽ. Nhiều người nổi tiếng bị bắt quả tang gian lận; một số khác, như Daniel Dunglas Home, không bị lật tẩy công khai nhưng cũng chưa từng được thử trong điều kiện loại trừ mánh khoé.
Phong trào thông linh còn tồn tại không?
Có. Các hội thông linh vẫn hoạt động ở Anh, Mỹ, Brazil và một số nước khác, nhưng quy mô nhỏ hơn nhiều so với cuối thế kỷ 19 và sau Thế chiến thứ nhất.
