Daniel Dunglas Home: đồng tử được kể đã bay qua cửa sổ năm 1868

Daniel Dunglas Home (1833–1886) là đồng tử nổi tiếng nhất thế kỷ 19, người được kể đã "bay" ra khỏi một cửa sổ tầng trên rồi vào lại qua cửa sổ phòng bên ở London tháng 12/1868. Bằng chứng duy nhất cho cảnh đó là lời kể của ba người dự, viết lại sau và không khớp nhau ở nhiều chi tiết. Home không bị bắt quả tang gian lận công khai như nhiều đồng tử khác, nhưng cũng chưa từng được thử trong điều kiện thật sự loại trừ mánh khoé.

Từ cậu bé Scotland đến đồng tử của giới quý tộc

Home sinh năm 1833 ở Currie, gần Edinburgh. Hồi nhỏ cậu được một người dì nhận nuôi và theo gia đình sang Mỹ, sống ở bang Connecticut. Đầu thập niên 1850, đúng lúc cơn sốt gọi hồn sau vụ chị em Fox lan khắp miền đông bắc nước Mỹ, nhà người dì bắt đầu có tiếng gõ. Theo lời Home kể trong hồi ký, bà dì nghi cháu mang ma quỷ về nhà và đuổi cậu đi. Từ đó Home sống nhờ các gia đình mê thông linh, đi từ phòng khách này sang phòng khách khác.

Năm 1855 ông sang Anh. Một trong những buổi ngồi đầu tiên gây xôn xao có nhà vật lý David Brewster và chính khách Lord Brougham dự. Ngay sau đó báo chí đăng tin hai người đã thấy điều không thể giải thích; Brewster liền viết thư lên báo cải chính, nói ông không chứng kiến gì vượt ngoài khả năng mánh khoé. Cuộc cãi qua lại trên báo ấy lại càng làm tên Home nổi.

Từ năm 1857, ông được mời đến cung điện Tuileries ngồi với Hoàng đế Napoléon III và Hoàng hậu Eugénie, rồi gặp hoàng gia Hà Lan, giới quý tộc Nga. Ông lấy vợ ở Saint Petersburg năm 1858, một phụ nữ thuộc gia đình quý tộc Nga. Năm 1864, khi đang học điêu khắc ở Rome, ông bị chính quyền Giáo hoàng trục xuất với cáo buộc dính đến phép phù thuỷ.

Những "hiện tượng" làm nên tên tuổi

Khác với nhiều đồng tử ngồi trong tủ rèm kín, Home thường làm buổi ngồi trong phòng khách có ánh sáng lờ mờ từ lò sưởi hoặc đèn hạ thấp, và hay nhấn mạnh rằng ông không thu tiền. Ông nhận quà và sống nhờ sự hào phóng của các gia đình giàu, điều ai cũng biết. Theo lời người dự, những hiện tượng gắn với ông gồm:

• Bàn nặng nhấc khỏi sàn, nghiêng mà đồ trên bàn không trượt.
• Đàn phong cầm (accordion) tự kêu khi ông chỉ cầm một đầu, đầu có phím buông thõng dưới gầm bàn.
• Bàn tay sáng hiện ra trong bóng tối, chạm vào người dự.
• Cơ thể "dài ra" thêm vài tấc.
• Cầm than hồng trong lò mà không bỏng, có lúc đặt lên đầu người khác.
• Bay lên trần nhà, theo lời kể nhiều lần trong phòng tối.

Điểm chung đáng để ý: hầu hết diễn ra khi ánh sáng yếu, người dự là bạn bè hoặc người có thiện cảm, và chính Home quyết định lúc nào bắt đầu, lúc nào ngừng.

Đêm tháng 12/1868 ở Ashley House

Sự kiện nổi tiếng nhất xảy ra tại Ashley House, khu Victoria, London. Ba người có mặt: Viscount Adare (sau là Bá tước Dunraven), Master of Lindsay (sau là Bá tước Crawford, một nhà thiên văn nghiệp dư) và đại uý Charles Wynne. Theo lời họ kể, Home rơi vào trạng thái xuất thần, đi sang phòng bên. Một lúc sau, cửa sổ phòng họ đang ngồi mở ra và Home "lướt" vào từ bên ngoài, đứng thẳng, rồi bước xuống sàn. Cửa sổ ở tầng trên, cách mặt đất khá cao.

Vì sao lời chứng này không đủ

Nhà nghiên cứu Frank Podmore (đầu thế kỷ 20) và về sau Trevor Hall đã so các bản kể và thấy nhiều chỗ vênh:

• Các bản không thống nhất về tầng nhà, khoảng cách giữa hai cửa sổ, có ban công hay gờ tường hay không.
• Ánh sáng trong phòng rất yếu; một bản nói có ánh trăng, một bản không nói rõ.
• Không ai thấy Home ở ngoài không trung suốt quãng di chuyển; họ chỉ thấy ông xuất hiện ở cửa sổ.
• Trước đó Home đã nói trước điều sắp xảy ra, tạo sẵn kỳ vọng cho người dự.
• Các bản kể được viết và công bố sau sự kiện, có bản sau nhiều năm.

Giải thích hoài nghi phổ biến là Home ra khỏi phòng, trèo qua gờ tường hoặc ban công giữa hai cửa sổ trong bóng tối, rồi xuất hiện ở cửa sổ. Không có bằng chứng trực tiếp cho giải thích này, cũng như không có bằng chứng trực tiếp cho việc ông bay. Điều chắc chắn là cảnh "bay qua cửa sổ" chỉ tồn tại dưới dạng lời chứng, không có ảnh, không có người ngoài đứng dưới đường quan sát.

Vụ kiện của bà Lyon cùng năm 1868

Cũng năm 1868, Home ra toà trong một vụ kiện dân sự. Bà Jane Lyon, một quả phụ giàu có, gặp Home năm 1866 và tin rằng qua ông, người chồng quá cố muốn bà nhận Home làm con nuôi và chu cấp. Bà chuyển cho ông những khoản tiền lớn, tổng cộng thường được ghi là khoảng 60.000 bảng Anh, một gia tài thời đó. Ít lâu sau bà đổi ý và kiện đòi lại.

Toà phán bà Lyon thắng, Home phải hoàn trả. Thẩm phán không kết luận Home là đồng tử giả, mà cho rằng một người ở vị thế như ông đã gây ảnh hưởng không chính đáng lên người đang đau buồn. Vụ kiện cho thấy mặt tối quen thuộc của nghề đồng tử: người dễ trao tiền nhất là người vừa mất thân nhân.

William Crookes đo đạc năm 1871

William Crookes, nhà hoá học đã tìm ra nguyên tố thallium, mời Home tới nhà để thử bằng dụng cụ. Kết quả công bố trên Quarterly Journal of Science năm 1871:

• Đàn phong cầm được đặt trong một lồng dây đồng dưới gầm bàn. Home cầm đầu không có phím, đàn vẫn kêu thành bài.
• Một tấm ván đặt trên cân lò xo; Home đặt đầu ngón tay lên đầu kia và cân ghi tăng lực.

Crookes kết luận có một "lực tâm linh" chưa biết. Giới khoa học đương thời phản ứng gay gắt. Các phê bình chính: thí nghiệm diễn ra tại nhà, do chính Crookes điều khiển, có người thân và bạn bè của ông dự, không làm mù, không có người hoài nghi độc lập kiểm soát, và chiếc lồng đủ rộng để còn nhiều khả năng khác. Vài năm sau, Crookes lại xác nhận "hồn ma Katie King" của đồng tử trẻ Florence Cook, khiến uy tín các báo cáo của ông về Home càng giảm trong mắt giới hoài nghi.

Một đồng tử chê các đồng tử khác

Điều ít người biết: năm 1877, Home xuất bản Lights and Shadows of Spiritualism, trong đó ông mô tả cách nhiều đồng tử cùng thời gian lận, từ tủ rèm, dây trói giả đến "hồn ma" là đồng phạm mặc áo trắng. Cuốn sách làm ông mất lòng nhiều người trong giới. Người hoài nghi đọc nó theo hai cách: hoặc ông thật lòng muốn làm sạch phong trào, hoặc ông biết rất rõ nghề này vận hành ra sao.

Home chưa bao giờ bị bắt quả tang công khai trong một buổi ngồi được ghi chép chắc chắn. Có vài lời đồn, chẳng hạn chuyện ông bị phát hiện dùng chân trần chạm người dự ở Pháp, nhưng nguồn đều là chuyện kể lại. Nhà thơ Robert Browning, người dự một buổi của Home năm 1855, khinh ông ra mặt và viết bài thơ dài Mr. Sludge, "The Medium" (1864), được hiểu rộng rãi là nhắm vào Home. Home mắc bệnh lao và mất năm 1886 ở Auteuil, ngoại ô Paris.

Dòng thời gian cuộc đời Home

Góc nhìn hôm nay

Trường hợp Home là ví dụ kinh điển cho câu hỏi: lời chứng của người có học, có địa vị, đáng tin đến đâu? Adare, Lindsay, Crookes đều không phải người ngây thơ. Nhưng tâm lý học về sau cho thấy địa vị không làm mắt người tinh hơn trong bóng tối. Một nhà quý tộc ngồi trong phòng tối, được báo trước điều sắp xảy ra, giữa bạn bè cùng tin, vẫn là một người quan sát kém như bất kỳ ai. Các nhà ảo thuật thường nói người khó lừa nhất là trẻ con, còn người dễ lừa nhất là người tin vào trí thông minh của mình.

Bài học thứ hai là điều kiện kiểm soát phải do người không tin đặt ra, không phải do đồng tử chọn. Home luôn là người quyết định ánh sáng, thời điểm và khách mời. Điều đó không chứng minh ông lừa, nhưng khiến mọi lời chứng về ông không thể dùng làm bằng chứng.

Muốn đọc thêm: hồi ký Incidents in My Life của chính Home (đọc để biết ông tự kể ra sao), sách The Enigma of Daniel Home của Trevor Hall (1984) theo hướng hoài nghi, và chương về Home trong The Table-Rappers của Ronald Pearsall.