Arthur Conan Doyle, người tạo ra thám tử Sherlock Holmes, công khai theo thuyết thông linh từ khoảng năm 1916 và dành gần như trọn 14 năm cuối đời để đi diễn thuyết, viết sách, bỏ tiền bảo vệ niềm tin rằng người chết có thể trò chuyện với người sống. Ông không phải người cả tin bẩm sinh: chính ông từng điều tra giúp minh oan cho hai người bị kết án sai. Câu chuyện của Doyle cho thấy nỗi đau mất mát và lòng tin vào sự trung thực của bạn bè có thể dẫn một người rất giỏi suy luận đi xa đến đâu.
Một bác sĩ trẻ ở Southsea tò mò về buổi gọi hồn
Doyle sinh năm 1859 ở Edinburgh, học y ở Đại học Edinburgh, rồi mở phòng khám ở Southsea, ngoại ô Portsmouth, từ năm 1882. Phòng khám vắng khách, ông viết truyện để kiếm thêm; Holmes ra đời năm 1887 trong A Study in Scarlet.
Cũng trong những năm ở Southsea, Doyle dự nhiều buổi ngồi quanh bàn ở nhà bạn bè và đọc sách về thông linh. Thư từ và ghi chép thời ấy cho thấy một thái độ tò mò nhưng dè dặt: ông thấy nhiều điều thú vị, cũng thấy nhiều điều đáng ngờ. Năm 1893 ông gia nhập Hội Nghiên cứu Tâm linh (SPR), tổ chức chuyên khảo sát các tuyên bố kiểu này một cách có phương pháp. Trong khoảng hai mươi năm sau đó, ông quan tâm nhưng chưa nói ra công khai rằng mình tin.
Năm 1916: tuyên bố công khai
Thế chiến thứ nhất làm thay đổi tất cả. Năm 1916, Doyle viết trên tạp chí thông linh Light rằng ông đã đi đến kết luận: sự sống tiếp tục sau cái chết và có thể liên lạc được. Thời điểm không ngẫu nhiên. Hàng trăm nghìn gia đình Anh đang mất con trên chiến trường; trong vòng thân quen của Doyle cũng có nhiều người mất người thân.
Rồi mất mát đến với chính ông. Con trai Kingsley bị thương ở trận Somme, sau đó mất vì viêm phổi trong đại dịch cúm tháng 10/1918. Em trai Innes mất đầu năm 1919, cũng vì viêm phổi. Từ đây, thông linh với Doyle không còn là đề tài trí tuệ mà là một sứ mệnh.
Ông không cô độc trong giới trí thức. Nhà vật lý Oliver Lodge, người có đóng góp vào sóng vô tuyến, mất con trai Raymond ở chiến trường năm 1915 và xuất bản cuốn Raymond (1916) kể các buổi gọi hồn mà ông tin là con mình trở về. Cuốn sách bán rất chạy. Hai người đàn ông có học, có danh tiếng, cùng mất con, cùng tìm đến một câu trả lời.
Mười bốn năm truyền bá
| Năm | Việc làm |
|---|---|
| 1918 | Sách The New Revelation |
| 1919 | Sách The Vital Message |
| 1920–1921 | Đi diễn thuyết ở Úc và New Zealand |
| 1922, 1923 | Hai chuyến diễn thuyết ở Mỹ, khán phòng chật kín |
| 1925 | Mở hiệu sách thông linh ở Victoria Street, gần Tu viện Westminster |
| 1926 | Bộ The History of Spiritualism hai tập; tiểu thuyết The Land of Mist |
| 1928–1929 | Diễn thuyết ở Nam Phi và nhiều nước châu Âu |
| 1930 | Rời SPR; mất ngày 7/7 tại nhà ở Crowborough |
Theo các nhà viết tiểu sử, Doyle đã chi một phần rất lớn thu nhập từ sách cho việc truyền bá thông linh. Ông còn đưa cả Giáo sư Challenger, nhân vật khoa học nóng tính của The Lost World, vào tiểu thuyết The Land of Mist, để rồi Challenger cũng bị thuyết phục. Độc giả mê Challenger khá hụt hẫng.
Những vụ ông tin, và những cái giá phải trả
Lòng tin của Doyle mở rộng tới những vụ mà nhiều người cùng phe cũng thấy khó nuốt. Ông ủng hộ các nhiếp ảnh gia "chụp hồn", và nổi tiếng nhất là bài viết năm 1920 cho rằng những tấm ảnh tiên Cottingley là thật (vụ này có bài riêng ở wiki khác trong hệ; năm 1983 hai cô gái chụp ảnh thừa nhận dùng hình cắt giấy).
Tình bạn của ông với nhà ảo thuật Harry Houdini cũng rạn vỡ vì thông linh: năm 1922, vợ Doyle là Jean thực hiện "viết tự động" cho Houdini, bức thư được cho là từ mẹ Houdini, và Houdini không tin. Chuyện Houdini với giới gọi hồn đã có bài riêng ở wiki khác trong hệ. Chỉ cần ghi nhận: một người bạn hiểu rõ mánh khoé sân khấu hơn ai hết đã không thuyết phục được Doyle, và Doyle thậm chí tin chính Houdini có năng lực tâm linh mà không chịu nhận.
Đầu năm 1930, Doyle rời SPR, cho rằng hội quá khắt khe, quá nghi ngờ các đồng tử. Với một tổ chức mà ông từng gia nhập để tìm hiểu có phương pháp, đó là một kết cục đáng suy nghĩ.
Người tạo ra Holmes sao lại tin?
Câu hỏi này được đặt ra suốt một trăm năm. Không có một lời giải duy nhất, nhưng có vài mảnh ghép hợp lý:
Ông tin vào sự trung thực của người khác
Doyle thường lập luận rằng những người làm chứng là người tử tế, có địa vị, không có lý do nói dối. Lập luận ấy bỏ qua hai khả năng: người làm chứng có thể thật thà mà vẫn bị lừa, và đồng tử có thể là người lừa. Ông đánh giá động cơ, không đánh giá điều kiện quan sát.
Ông là người suy luận tốt với dữ kiện đúng
Doyle thật sự có tài điều tra. Năm 1906–1907, ông vận động minh oan cho George Edalji, luật sư trẻ gốc Ấn bị kết tội làm hại gia súc; một trong những luận điểm của ông là Edalji cận thị nặng, khó lòng làm việc đó trong đêm tối. Edalji được ân xá năm 1907. Doyle cũng nhiều năm đấu tranh cho Oscar Slater, người bị kết án oan tội giết người năm 1909 và được trả tự do năm 1928. Nhưng ở các vụ ấy, dữ kiện là hồ sơ, toà án, chứng cứ vật lý. Trong buổi gọi hồn, dữ kiện là thứ do đồng tử dàn dựng trong bóng tối. Suy luận giỏi trên dữ kiện bị dàn dựng vẫn ra kết luận sai.
Nỗi đau và nhu cầu ý nghĩa
Mất con, mất em, sống giữa một nước mất cả một thế hệ thanh niên: thông linh cho Doyle một câu trả lời rằng những người ấy không mất hẳn. Các nhà tâm lý học gọi khuynh hướng đánh giá bằng chứng theo điều mình mong muốn là suy luận có động cơ. Nó không phải là sự ngu ngốc; nó xảy ra với cả người thông minh, nhiều khi càng thông minh càng giỏi tìm lý lẽ cho điều mình muốn tin.
Thời đại tin vào lực vô hình
Doyle sống giữa những phát hiện làm người ta choáng ngợp: sóng vô tuyến, tia X, phóng xạ. Những nhà vật lý như Crookes, Lodge cũng quan tâm đến thông linh. Trong bối cảnh khoa học liên tục chứng minh có những thứ vô hình thật, việc tin thêm một thứ vô hình nữa không bị coi là điên rồ.
Sau khi ông mất
Ngày 13/7/1930, gần một tuần sau khi Doyle mất, một buổi tưởng niệm lớn được tổ chức ở Royal Albert Hall, London, với hàng nghìn người dự. Đồng tử Estelle Roberts có mặt và, theo báo chí thời đó thuật, tuyên bố thấy Doyle ngồi trên chiếc ghế để trống dành cho ông. Gia đình ông tiếp tục gắn bó với phong trào thêm nhiều năm.
Danh tiếng văn chương của Doyle không bị ảnh hưởng lâu dài. Holmes vẫn là thám tử nổi tiếng nhất thế giới. Nhưng các nhà viết tiểu sử, như Andrew Lycett (The Man Who Created Sherlock Holmes, 2007), đều dành nhiều chương cho mảng thông linh, vì không hiểu nó thì không hiểu con người Doyle những năm cuối đời.
Góc nhìn hôm nay
Doyle là ví dụ tốt nhất để nhớ rằng trí thông minh và tư duy phản biện không phải là một. Người ta có thể giỏi lập luận mà vẫn thiếu một thói quen đơn giản: hỏi xem điều kiện quan sát có cho phép bị lừa không, trước khi hỏi người làm chứng có thật thà không. Đây là câu hỏi đầu tiên các nhà điều tra hoài nghi ngày nay đặt ra với mọi câu chuyện lạ.
Câu chuyện của ông cũng nên được đọc với lòng cảm thông. Đằng sau những buổi diễn thuyết đông nghẹt là một người cha mất con và một xã hội vừa trải qua chiến tranh. Hiểu điều đó giúp ta trò chuyện tử tế hơn với những người quanh mình đang tin vào điều mình không tin.
Muốn tìm hiểu thêm: đọc The New Revelation để nghe chính Doyle lập luận; tiểu sử của Andrew Lycett; và nếu có dịp tới Edinburgh, tượng Sherlock Holmes ở Picardy Place nằm gần nơi Doyle chào đời.
Câu hỏi thường gặp
Arthur Conan Doyle có tin ma không?
Có. Ông công khai theo thuyết thông linh từ khoảng năm 1916, tin rằng người chết có thể liên lạc với người sống qua đồng tử, và dành những năm cuối đời để truyền bá niềm tin đó.
Vì sao Conan Doyle tin thuyết thông linh?
Ông quan tâm từ thập niên 1880, nhưng chỉ tuyên bố công khai giữa Thế chiến thứ nhất, rồi mất con trai Kingsley năm 1918 và em trai năm 1919. Ông cũng hay đánh giá lời chứng dựa trên sự tử tế của người kể, thay vì xem điều kiện quan sát có cho phép bị lừa hay không.
Conan Doyle có tin ảnh tiên Cottingley là thật không?
Có, ông viết bài ủng hộ năm 1920. Năm 1983, hai người chụp ảnh thừa nhận dùng hình cắt giấy; vụ này có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
Conan Doyle và Houdini có phải là bạn không?
Họ từng là bạn thân đầu thập niên 1920 rồi rạn vỡ vì bất đồng về thông linh, nhất là sau buổi viết tự động năm 1922 do vợ Doyle thực hiện, bức thư được cho là từ mẹ Houdini mà Houdini không tin.
Conan Doyle mất năm nào?
Ông mất ngày 7/7/1930 tại nhà ở Crowborough, Anh. Vài ngày sau, một buổi tưởng niệm lớn ở Royal Albert Hall có đồng tử tuyên bố thấy ông hiện diện.
