Trong bộ đồ nghề điều tra một ngôi nhà bị đồn có chuyện lạ, những máy hữu ích nhất thường là những máy rẻ và ít "huyền bí" nhất: máy báo khí CO, máy đo độ ẩm, máy đo bụi mịn và máy đo CO2. Chúng đo những thứ có thật, có ngưỡng an toàn rõ ràng, và có liên hệ được nghiên cứu với đau đầu, chóng mặt, ngủ kém, cảm giác ngột ngạt, tức những triệu chứng hay được kể trong chuyện "nhà có ma". Nếu chỉ được mua một thiết bị, hãy mua máy báo khí CO.
Vì sao đo môi trường lại quan trọng
Khi một gia đình kể "từ ngày dọn vào, cả nhà hay mệt, đêm ngủ chập chờn, thằng bé kêu thấy bóng người", có hai cách tiếp cận. Cách thứ nhất đi tìm ma. Cách thứ hai đi tìm những gì trong không khí, ánh sáng, tiếng ồn của căn nhà có thể gây ra từng triệu chứng một. Cách thứ hai không loại trừ cách thứ nhất, nhưng nó có ưu điểm lớn: nếu tìm ra vấn đề, sửa được, và nếu là vấn đề sức khoẻ, có thể cứu người.
Câu chuyện nổi tiếng về một gia đình Mỹ năm 1921 tưởng nhà có ma rồi hoá ra bị ngộ độc khí CO từ lò sưởi hỏng đã được kể kỹ ở wiki batthuong. Bài này đi vào phần máy móc: đo gì, bằng máy gì, đọc số ra sao.
Máy báo khí CO: thiết bị số một
Carbon monoxide (CO) là khí không màu, không mùi, sinh ra khi đốt nhiên liệu thiếu không khí. Ngộ độc nhẹ gây đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, lú lẫn; nặng hơn gây ngất và tử vong. Triệu chứng giống cảm cúm, dễ bị bỏ qua.
Nguồn CO trong nhà ở Việt Nam
- Bếp than tổ ong, than củi đun nấu hoặc sưởi trong phòng kín. Việc đốt than sưởi ấm trong phòng đóng cửa vào mùa lạnh đã gây nhiều vụ ngộ độc thương tâm, kể cả trong các gia đình có sản phụ và trẻ sơ sinh.
- Máy phát điện chạy xăng, dầu đặt trong nhà, trong gara, hoặc sát cửa sổ.
- Xe máy, ô tô nổ máy trong nhà, trong gara đóng cửa.
- Bình nóng lạnh dùng gas, bếp gas hỏng đầu đốt, ngọn lửa vàng đỏ thay vì xanh.
Chọn và đặt máy
Nên chọn máy báo CO đạt một tiêu chuẩn được công nhận (ví dụ EN 50291 của châu Âu hoặc UL 2034 của Mỹ), có màn hình hiện số ppm (phần triệu) và còi. Đặt ở phòng ngủ, gần nơi có thiết bị đốt nhiên liệu nhưng không sát ngay đầu đốt. Nếu máy báo động: mở cửa, tắt nguồn đốt, đưa mọi người ra ngoài, gọi cấp cứu 115 nếu có người có triệu chứng.
Máy đo độ ẩm: nồm, mốc và mùi lạ
Độ ẩm tương đối trong nhà dễ chịu thường ở khoảng 40–60%. Kéo dài trên 60–70%, nấm mốc phát triển trên tường, trần, quần áo, gỗ. Miền Bắc mùa nồm có những tuần độ ẩm gần 100%, tường đổ mồ hôi.
Ẩm mốc liên quan tới chuyện "nhà có ma" theo vài cách. Mùi ẩm mốc làm khó chịu, tạo cảm giác nhà "nặng nề". Mốc gây kích ứng, nghẹt mũi, ho, và ở người dị ứng là hen suyễn. Gỗ hút ẩm rồi khô lại kêu răng rắc. Có một giả thuyết đi xa hơn, cho rằng độc tố một số loại nấm mốc có thể ảnh hưởng thần kinh và góp phần tạo cảm giác lạ; giả thuyết này do nhóm của Shane Rogers (Đại học Clarkson) nêu năm 2015 và chưa được chứng minh. Mục tâm lý học niềm tin của wiki này có bài riêng về nó.
Một máy đo nhiệt độ và độ ẩm có bộ nhớ, đặt vài ngày ở phòng bị kể là "lạ" và một phòng đối chứng, cho ta một biểu đồ rất có ích: phòng nào ẩm hơn, ẩm lúc nào, sau mưa bao lâu thì ẩm.
Máy đo bụi mịn PM2.5
Máy đo bụi cầm tay dùng tia laser chiếu qua một luồng không khí nhỏ và đếm ánh sáng tán xạ từ hạt bụi, ước tính nồng độ bụi PM2.5 (hạt nhỏ hơn 2,5 micromet). Chúng không chính xác bằng trạm quan trắc nhưng đủ để so sánh: phòng này nhiều bụi hơn phòng kia, bụi tăng khi nấu ăn, khi đốt nhang, khi quét nhà.
Với người điều tra ảnh, máy đo bụi còn có một công dụng nhỏ: những ảnh chụp có flash đầy "đốm sáng bay" thường được chụp đúng lúc không khí nhiều bụi, vừa quét dọn, vừa đóng mở cửa. Ghi số bụi cùng lúc chụp là cách đơn giản để ghép hai thứ lại với nhau.
Máy đo CO2: phòng ngột ngạt và đầu óc nặng nề
CO2 không độc như CO ở mức thường gặp trong nhà, nhưng là chỉ số tốt cho việc phòng có được thông gió hay không. Ngoài trời khoảng 400–450 ppm. Phòng ngủ đóng kín với hai người, sáng ra có thể vượt 1.500–2.000 ppm. Ở mức đó nhiều người thấy đầu óc nặng, buồn ngủ, khó tập trung.
Nên chọn máy dùng cảm biến hồng ngoại không tán sắc (NDIR) đo CO2 trực tiếp. Nhiều máy rẻ ghi "eCO2" thật ra ước tính CO2 từ một cảm biến khí khác, số liệu kém tin cậy.
Bảng tóm tắt: máy, ngưỡng, triệu chứng liên quan
| Máy đo | Mức nên để ý (tham khảo) | Triệu chứng hay được kể | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Máy báo CO | Bất kỳ số nào trên 0 kéo dài trong nhà ở đều nên tìm nguồn; máy đạt chuẩn tự báo động theo ngưỡng | Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lú lẫn, có khi thấy, nghe điều lạ | Thông gió ngay, tắt nguồn đốt, đi khám |
| Ẩm kế | Trên 60–70% nhiều ngày | Mùi mốc, nghẹt mũi, ho, tiếng gỗ kêu | Hút ẩm, thông gió, xử lý thấm |
| Máy đo bụi PM2.5 | So với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới và với phòng đối chứng | Khó thở, kích ứng mắt, "đốm sáng" trong ảnh | Lọc khí, giảm đốt nhang, đốt than trong nhà |
| Máy đo CO2 (NDIR) | Trên khoảng 1.000–1.500 ppm | Ngột ngạt, nặng đầu, ngủ không sâu | Mở cửa, thêm quạt thông gió |
| Máy đo độ ồn, ánh sáng | So giữa ngày và đêm | Mất ngủ, giật mình | Tìm nguồn ồn, rèm che sáng |
Đặt máy đo cho đúng
- Đo nhiều ngày, không chỉ một đêm. Không khí trong nhà thay đổi theo thời tiết, theo thói quen nấu nướng.
- Có phòng đối chứng. Một con số đơn lẻ không nói lên gì nếu không có số để so.
- Ghi nhật ký hoạt động: giờ nấu ăn, giờ đóng mở cửa, giờ bật máy lạnh. Số đo phải đọc cùng nhật ký.
- Ghi lại triệu chứng của người trong nhà theo giờ, kể cả những cảm giác "lạ". Đôi khi hai cột số và triệu chứng tự khớp với nhau.
Góc nhìn hôm nay: điều tra bắt đầu từ an toàn
Không thiết bị nào trong bài này đo được ma, và cũng chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma". Nhưng chúng đo được những thứ có thể làm người ta ốm, mất ngủ, hoảng sợ. Một cuộc điều tra kết thúc bằng việc gia đình mua máy báo CO, sửa chỗ thấm và mở thêm cửa sổ thông gió là một cuộc điều tra thành công, bất kể câu chuyện ma đi đến đâu.
Nếu ai trong nhà có triệu chứng kéo dài như đau đầu, chóng mặt, khó thở, ảo giác, mất ngủ, cần đi khám bác sĩ. Đo môi trường giúp gợi ý nguyên nhân, không thay được chẩn đoán y khoa. Thông tin về ngưỡng chất lượng không khí trong nhà có thể tìm trong các khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về chất lượng không khí và về ẩm mốc trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ngộ độc khí CO có gây ảo giác không?
Ngộ độc CO có thể gây đau đầu, chóng mặt, lú lẫn và ở một số người là rối loạn nhận thức. Vì triệu chứng giống cảm cúm và khó nhận ra, mọi nhà có bếp than, máy phát điện hay bình gas trong nhà nên lắp máy báo CO.
Nhà ẩm mốc có làm người ta thấy ma không?
Ẩm mốc gây khó chịu, dị ứng và mùi nặng nề. Giả thuyết nấm mốc tác động thần kinh gây cảm giác lạ do nhóm Shane Rogers nêu năm 2015 vẫn chưa được chứng minh.
Nên mua máy báo CO loại nào?
Nên chọn máy đạt một tiêu chuẩn được công nhận như EN 50291 hoặc UL 2034, có màn hình hiện số ppm và còi báo. Đặt trong phòng ngủ và gần thiết bị đốt nhiên liệu.
Độ ẩm trong nhà bao nhiêu là tốt?
Khoảng 40–60% là dễ chịu cho đa số người. Kéo dài trên 60–70% thì nấm mốc dễ phát triển, cần hút ẩm và thông gió.
Máy đo CO2 eCO2 có chính xác không?
Máy ghi eCO2 thường ước tính CO2 từ cảm biến khí khác nên số liệu kém tin cậy. Muốn đo CO2 thật, nên chọn máy dùng cảm biến hồng ngoại NDIR.
