Nhiệt kế hồng ngoại và camera nhiệt đo nhiệt độ bề mặt của vật (tường, sàn, kính, da người), không đo nhiệt độ không khí. Vì vậy "điểm lạnh" mà người săn ma bắn được bằng súng nhiệt thường chỉ là một mảng tường mát hơn, một tấm kính phản chiếu, hay một chỗ đọng hơi ẩm. Muốn biết không khí ở một góc phòng có lạnh thật hay không, phải dùng nhiệt kế không khí, tốt nhất là loại tự ghi số theo giờ.
Hai thiết bị, một nguyên lý
Mọi vật có nhiệt độ trên độ không tuyệt đối đều phát ra bức xạ hồng ngoại. Vật càng nóng, bức xạ càng mạnh. Ở nhiệt độ phòng, phần lớn bức xạ này nằm ở dải hồng ngoại sóng dài, khoảng 8–14 micromet, mắt người không thấy.
- Nhiệt kế hồng ngoại (hay gọi "súng bắn nhiệt") gom bức xạ từ một vùng tròn trước mặt rồi đổi ra một con số. Chấm laser đỏ trên máy chỉ để ngắm, không phải thứ đo.
- Camera nhiệt có một mảng hàng nghìn cảm biến nhỏ, mỗi cảm biến đo một điểm, ghép lại thành ảnh màu giả: vàng đỏ là ấm, xanh tím là mát.
Cả hai đều không "nhìn xuyên" được gì. Chúng chỉ thấy lớp ngoài cùng của vật mà chúng chĩa vào.
Những cái bẫy của súng bắn nhiệt
Tỷ lệ khoảng cách và vùng đo
Mỗi máy có một tỷ lệ in trên thân, ví dụ 12:1. Nghĩa là đứng cách 12 mét, máy đo trung bình một vùng tròn đường kính 1 mét. Đứng ở đầu hành lang chĩa vào cuối hành lang, con số là trung bình của cả mảng tường, cửa, sàn trong vòng tròn đó, chứ không phải của "cái bóng" mình vừa thoáng thấy.
Hệ số phát xạ
Máy giả định vật phát xạ gần như hoàn hảo, thường đặt sẵn 0,95. Gỗ, sơn tường, vải, da người khá gần mức này. Kim loại sáng bóng, kính, gạch men bóng thì không: chúng phản chiếu bức xạ của vật khác. Chĩa súng nhiệt vào gương hay tay nắm cửa inox, con số có thể lệch vài độ đến hàng chục độ, và rất hay ra "lạnh bất thường".
Thứ đo được là bề mặt
Một bức tường giáp ngoài trời lúc nửa đêm sẽ mát hơn tường giữa nhà. Sàn đá mát hơn thảm. Chỗ tường thấm nước mát hơn tường khô vì nước bay hơi. Tất cả đều là "điểm lạnh" trên súng nhiệt, và không cái nào nói gì về không khí.
Camera nhiệt: đẹp trên màn hình, dễ đọc sai
Ảnh nhiệt rất ăn hình nên được truyền hình dùng nhiều. Một số hình dạng hay bị đọc thành "bóng người":
| Thấy trên camera nhiệt | Thường là |
|---|---|
| Bóng người ấm trên cửa kính, gương, tủ bóng | Hình phản chiếu nhiệt của chính người cầm máy. Kính gần như là gương với hồng ngoại sóng dài, nên camera nhiệt không nhìn xuyên kính được. |
| Dấu bàn tay, dấu mông ấm trên ghế, tường | Nhiệt còn sót lại sau khi ai đó chạm hoặc ngồi, mờ dần trong vài phút. |
| Vệt lạnh hình người dưới chân tường | Mảng ẩm, chỗ hở gió, cầu nhiệt nơi khung bê tông giao tường. |
| Đốm nóng di chuyển trên trần | Chuột, thằn lằn, côn trùng, ống nước nóng, dây điện quá tải. |
| Màu thay đổi đột ngột cả khung hình | Máy tự chỉnh dải màu khi có vật nóng lọt vào hoặc ra khỏi khung, hoặc đang tự hiệu chỉnh cảm biến (nhiều máy có tiếng "tách" nhỏ khi làm việc này). |
Một chi tiết nữa: camera nhiệt giá rẻ có độ phân giải thấp, có máy chỉ khoảng 80×60 điểm ảnh. Những gì ta thấy là hình đã được phóng to và làm mịn bằng phần mềm. Một mảng nhiệt mờ được phóng to rất dễ biến thành hình dạng mà não ta muốn thấy.
"Điểm lạnh" thật ra là gì
Trong chuyện ma phương Tây, cảm giác lạnh đột ngột là một chi tiết kinh điển, có mặt từ truyện thế kỷ 19 tới phim ngày nay. Khi người ta thật sự thấy lạnh ở một chỗ, lời giải hay gặp nhất là luồng không khí: gió lùa qua khe cửa, khí lạnh chìm xuống cầu thang, ống thông gió. Hiện tượng gió lùa và đối lưu trong nhà đã có bài riêng ở wiki batthuong, ở đây chỉ nói phần thiết bị.
Điều cần nhớ: cảm giác lạnh trên da không giống nhiệt độ không khí. Một làn gió nhẹ ở 26°C vẫn làm ta thấy mát vì nó lấy nhiệt khỏi da nhanh hơn. Sợ hãi cũng làm co mạch ngoại vi, tay chân lạnh đi. Vì vậy câu "tôi thấy lạnh ở đây" là một dữ kiện về người, chưa phải dữ kiện về căn phòng.
Đo "điểm lạnh" cho đúng
- Dùng nhiệt kế không khí, loại có đầu dò che khỏi ánh sáng trực tiếp. Nhiệt kế điện tử có bộ ghi dữ liệu (data logger) giá không cao, ghi mỗi phút một lần trong nhiều ngày.
- Đặt hai máy: một ở chỗ bị kể là lạnh, một ở chỗ đối chứng cùng phòng, cùng độ cao.
- Thêm máy đo gió loại nhỏ hoặc đơn giản hơn là một dải giấy mỏng hay sợi chỉ len treo lơ lửng để thấy hướng luồng khí.
- So với giờ kể chuyện: nếu gia đình kể "chiều nào khoảng 5 giờ cũng lạnh ở cầu thang", đối chiếu số đo với giờ mở cửa sau, giờ bật quạt hút bếp.
- Chỉ dùng súng nhiệt cho việc nó giỏi: tìm mảng tường ẩm, chỗ hở quanh khung cửa, ống nước rò. Đó cũng là những thứ đáng sửa trong nhà.
Một chuyện có thật: camera nhiệt giúp tìm ra nhà dột
Ngoài chuyện ma, camera nhiệt là công cụ hằng ngày của thợ điện, thợ chống thấm và người kiểm tra nhà. Chúng tìm ổ cắm nóng bất thường, dây điện quá tải, mảng trần đang thấm nước, chỗ cách nhiệt hở. Trong nhiều cuộc điều tra mà các nhà hoài nghi ghi lại, chính những phát hiện kiểu này lại hữu ích nhất cho gia chủ: thay vì một kết luận "có ma" không ai kiểm chứng được, họ có một danh sách việc cần sửa.
Với khí hậu nồm ẩm miền Bắc hay mùa mưa phía Nam, những mảng tường mát và ẩm rất phổ biến, kéo theo nấm mốc và mùi khó chịu. Nếu trong nhà có người hay đau đầu, khó thở, ho kéo dài, việc nên làm là xử lý ẩm mốc và đi khám, không phải đi tìm điểm lạnh.
Góc nhìn hôm nay: dùng thiết bị nhiệt sao cho tử tế
Không có thiết bị nhiệt nào được kiểm chứng là thấy được "hồn" hay đo được "năng lượng ma". Camera nhiệt cho thấy nhiệt bề mặt, súng nhiệt cho một con số trung bình của một vùng, nhiệt kế không khí cho biết không khí ấm lạnh ra sao. Ba thứ đo ba đại lượng khác nhau. Lẫn chúng với nhau là cách nhanh nhất để tự tạo ra "bằng chứng".
Muốn đọc thêm, chương về nhiệt độ trong Investigating Ghosts (2017) của Benjamin Radford bàn kỹ chuyện điểm lạnh; tài liệu hướng dẫn của các hãng camera nhiệt (thường có phần giải thích hệ số phát xạ và phản xạ) cũng là bài học vật lý rất dễ hiểu. Một bài tập nhỏ đáng thử: chĩa súng nhiệt vào gương rồi vào tường cạnh gương, xem hai con số lệch nhau bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Súng bắn nhiệt có đo được nhiệt độ không khí không?
Không. Súng bắn nhiệt hồng ngoại đo bức xạ từ bề mặt vật mà nó chĩa vào. Muốn đo không khí, cần nhiệt kế không khí có đầu dò được che khỏi ánh nắng.
Camera nhiệt có nhìn xuyên tường, xuyên kính được không?
Không. Camera nhiệt chỉ thấy nhiệt ở bề mặt ngoài cùng. Kính phản chiếu hồng ngoại sóng dài giống như gương, nên nhìn vào cửa kính chỉ thấy hình phản chiếu nhiệt của người và vật phía trước.
Điểm lạnh trong nhà là do đâu?
Thường do gió lùa qua khe cửa, khí lạnh chìm xuống chỗ thấp, mảng tường ẩm hoặc giáp ngoài trời. Cảm giác lạnh trên da còn bị ảnh hưởng bởi gió nhẹ và tâm trạng sợ hãi.
Vì sao súng nhiệt báo kim loại lạnh bất thường?
Kim loại sáng bóng có hệ số phát xạ thấp và phản chiếu bức xạ của vật xung quanh. Máy đặt sẵn hệ số 0,95 nên đọc sai, thường ra con số thấp hơn thật.
Camera nhiệt có thấy được ma không?
Chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được ma. Những "bóng người" trên camera nhiệt thường là phản chiếu, nhiệt còn sót sau khi có người chạm vào, hoặc mảng ẩm và động vật nhỏ.
