La bàn và từ kế điện thoại: vì sao kim la bàn lệch khi ở trong nhà

Kim la bàn lệch trong nhà gần như luôn do sắt thép và nam châm ở gần: cốt thép trong cột bê tông, dầm sắt, khung giường kim loại, tủ lạnh, loa, ổ cứng, cục sạc. Từ kế trong điện thoại cũng vậy, nó đo từ trường tại chỗ đặt máy, không phân biệt được từ trường Trái Đất với từ trường của một cái bàn ủi. Một la bàn "quay lung tung" trong căn phòng bị đồn có ma là manh mối về vật liệu của căn phòng, không phải về hồn ma.

La bàn hoạt động thế nào

Trái Đất có từ trường, ở Việt Nam cường độ cỡ 40–45 microtesla tuỳ nơi. Kim la bàn là một thanh nam châm nhỏ có thể xoay tự do; nó xoay theo hướng của từ trường tổng tại chỗ nó nằm. Ngoài trời, giữa đồng trống, từ trường tổng gần như chỉ có phần của Trái Đất, nên kim chỉ hướng bắc từ.

Trong nhà thì khác. Mọi vật bằng sắt, thép, niken đều bị từ trường Trái Đất làm nhiễm từ và bẻ cong đường sức từ xung quanh. Nam châm vĩnh cửu (trong loa, tai nghe, cửa tủ lạnh, động cơ quạt) tạo ra từ trường riêng, ở khoảng cách gần có thể mạnh hơn từ trường Trái Đất nhiều lần. Kim la bàn đặt cạnh những vật này sẽ chỉ theo tổng của tất cả, và tổng đó thay đổi theo từng bước chân.

Từ kế trong điện thoại: một la bàn điện tử ba trục

Điện thoại thông minh có một con chip từ kế nhỏ, đo từ trường theo ba trục. Ứng dụng la bàn, bản đồ dùng nó để biết máy đang quay về hướng nào. Có vài điều cần biết:

• Từ kế đo cả từ trường Trái Đất lẫn từ trường của mọi thứ quanh máy, kể cả linh kiện bên trong chính điện thoại (phần mềm đã trừ bớt phần này khi hiệu chỉnh).
• Nó nhạy với thay đổi chậm và từ trường gần như tĩnh, khác với máy đo EMF chuyên đo từ trường xoay chiều 50 Hz từ dây điện.
• Khi phần mềm "mất hiệu chỉnh", nó yêu cầu người dùng xoay máy theo hình số 8. Trước lúc hiệu chỉnh xong, hướng có thể lệch hàng chục độ.
• Ốp lưng có nam châm, giá đỡ từ tính trên xe máy, ô tô làm từ kế lệch rất nặng.

Ứng dụng "máy dò ma" trên điện thoại

Kho ứng dụng có rất nhiều phần mềm tự gọi là "máy dò ma", "radar hồn". Nhiều ứng dụng trong số đó lấy số từ từ kế, cộng thêm hiệu ứng ngẫu nhiên, rồi vẽ ra màn hình radar với chấm đỏ di chuyển. Một số ghi rõ trong điều khoản là "chỉ mang tính giải trí". Đưa điện thoại có ứng dụng này lại gần tủ lạnh, chấm đỏ sẽ nhảy; để máy nằm im trên bàn, chấm đỏ có khi vẫn chạy. Đó là đặc điểm của phần mềm, không phải của căn phòng.

Những thứ trong nhà làm lệch kim la bàn

Nhà ở Việt Nam phần lớn là khung bê tông cốt thép, cửa sắt, mái tôn, nên chuyện la bàn lệch trong nhà là bình thường. Người đo đạc khi cần xác định hướng một mảnh đất đều đứng ngoài sân, cách xa cổng sắt và xe máy, chính vì lý do này.

Thí nghiệm năm phút ai cũng làm được

1. Mở ứng dụng hiển thị từ trường (nhiều ứng dụng đo cảm biến miễn phí hiện số microtesla theo ba trục).
2. Đặt điện thoại giữa sân hoặc khoảng trống xa nhà, ghi số tổng: đó là gần với từ trường Trái Đất ở nơi bạn sống.
3. Mang vào nhà, đi chậm dọc một bức tường, ghi số khi đi ngang cột bê tông.
4. Đưa máy lại gần loa, cửa tủ lạnh, ốp lưng có nam châm. Quan sát con số tăng vọt.
5. Đặt máy nằm yên trên bàn gỗ năm phút. Con số dao động nhẹ: đó là nhiễu của chính cảm biến.

Sau năm phút này, ta có ba thứ: mức nền ngoài trời, những "điểm nóng" do vật liệu, và biên độ nhiễu khi không có gì xảy ra. Mọi kết luận "từ trường bất thường" sau đó đều phải vượt qua cả ba.

La bàn trong các câu chuyện ma và chuyện bí ẩn

Hình ảnh la bàn quay loạn xạ rất được ưa chuộng trong truyện và phim bí ẩn, từ những vùng biển bị đồn "hút tàu" tới những ngôi nhà ma. Tam giác Bermuda là ví dụ nổi tiếng nhất, và nó đã có bài riêng ở wiki batthuong. Trong điều tra nhà ở, câu chuyện thường đơn giản hơn: người kể dùng điện thoại xem hướng, thấy kim lệch ở một góc phòng, và góc phòng đó lại là góc "có cảm giác lạ". Khi đo lại cẩn thận, góc ấy thường nằm sát cột bê tông, tủ sắt hoặc bảng điện.

Joe Nickell trong The Science of Ghosts (2012) nhấn mạnh một điều: một thiết bị chỉ đáng tin bằng hiểu biết của người dùng về những gì nó đo. La bàn đo hướng từ trường; nếu ta không biết căn phòng có bao nhiêu thép, ta không có cách nào biết hướng nào là "bình thường" để mà gọi là bất thường.

Khi nào kim lệch là chuyện đáng quan tâm thật

Có những lúc la bàn và từ kế cho ta thông tin hữu ích, dù chẳng liên quan gì tới chuyện ma:

• Đi rừng, đi biển: lệch la bàn do vật kim loại mang theo có thể khiến đi sai hướng. Nên cầm la bàn xa dao, đèn pin, điện thoại.
• Kiểm tra nhà: một vùng từ trường tĩnh rất mạnh bất thường có thể là thiết bị có nam châm lớn bị bỏ quên, hoặc dây điện một chiều từ hệ thống điện mặt trời, ắc quy lưu trữ đi sai chỗ.
• Nghiên cứu: các nhà địa chất dùng từ kế để tìm mạch quặng sắt; nhà khảo cổ dùng từ kế để tìm lò nung, móng tường dưới đất mà không cần đào.

Góc nhìn hôm nay: để la bàn làm đúng việc của nó

La bàn là một trong những phát minh lâu đời và đáng tin nhất của con người, với điều kiện được dùng ở nơi không có gì làm nhiễu nó. Trong một căn nhà, nó trở thành máy dò thép và nam châm, một công cụ khá vui để hiểu ngôi nhà mình được xây bằng gì. Không có thiết bị nào, kể cả la bàn và từ kế, được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma".

Muốn đọc thêm về từ trường Trái Đất, các trang giáo dục của những cơ quan khảo sát địa chất (như Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ, USGS) có bản đồ và giải thích dễ hiểu. Với chuyện điều tra hiện tượng lạ, mục điều tra hoài nghi của wiki này bàn kỹ cách đặt đối chứng để một con số có nghĩa.