Máy đo EMF (kể cả loại K-II năm đèn rất quen trên truyền hình) đo cường độ trường điện từ, chủ yếu là từ trường xoay chiều sinh ra từ dây điện, ổ cắm, động cơ, điện thoại. Nó không đo, và chưa từng được kiểm chứng là đo, bất kỳ thứ "năng lượng ma" nào. Dùng đúng cách, máy EMF là công cụ tốt để tìm nguồn điện bị bỏ sót trong nhà; dùng sai, nó là cái đèn nhấp nháy theo tay người cầm.
EMF là gì, đo bằng đơn vị nào
EMF là viết tắt của electromagnetic field, trường điện từ. Trong đời sống, ta gặp hai phần tách khá rõ: điện trường (sinh ra do điện áp, có ngay cả khi thiết bị cắm nhưng tắt) và từ trường (sinh ra khi có dòng điện chạy). Phần lớn máy đo EMF cầm tay bán cho người điều tra hiện tượng lạ thật ra là máy đo từ trường tần số cực thấp, tức từ trường dao động theo tần số lưới điện.
Từ trường được tính bằng microtesla (µT) hoặc milligauss (mG); 1 µT bằng 10 mG. Lưới điện Việt Nam chạy ở 50 Hz, lưới điện Mỹ ở 60 Hz. Chi tiết này quan trọng hơn người ta tưởng: nhiều máy rẻ được hiệu chỉnh cho 60 Hz, đem về dùng ở nơi 50 Hz vẫn chạy, nhưng con số có thể lệch.
Ba loại máy hay gặp
- Máy một trục: cảm biến chỉ đo theo một hướng. Xoay máy là số đổi, dù nguồn đứng yên. Đây là nguồn gốc của rất nhiều "phản ứng" trên phim.
- Máy ba trục: ba cảm biến vuông góc, cộng lại thành một số không phụ thuộc hướng cầm. Đắt hơn, đáng tin hơn.
- Máy đèn LED kiểu K-II: không hiện số, chỉ có một dãy đèn từ xanh sang đỏ. Dễ đọc trên màn hình tivi, nhưng gần như vô dụng nếu muốn ghi số liệu.
K-II: từ máy kiểm tra điện thành "máy dò ma"
K-II vốn là một máy đo từ trường giá rẻ dùng cho thợ điện và người lo về phơi nhiễm điện từ trong nhà. Khoảng cuối thập niên 2000, nó xuất hiện dày đặc trong các chương trình săn ma trên truyền hình Mỹ, và từ đó được bán kèm nhãn "thiết bị điều tra huyền bí". Kiểu dùng quen thuộc: đặt máy giữa phòng, đặt câu hỏi vào bóng tối, rồi xin "hồn" làm đèn sáng lên để trả lời có hoặc không.
Vấn đề nằm ở chính thiết kế. Máy rất nhạy với điện thoại di động đang dò sóng, bộ đàm, đèn pin có mạch điều khiển, pin sạc dự phòng, và với việc người cầm vô tình xoay hoặc dịch máy lại gần tường có dây điện âm. Trong một căn phòng tối, người hỏi không thấy dây điện, không biết điện thoại trong túi ai đó vừa nhận tin nhắn. Đèn sáng đúng lúc vừa hỏi xong là đủ để cả nhóm nín thở. Những lần đèn sáng lúc không ai hỏi gì thì ít ai nhớ.
Máy EMF đo được gì trong một căn nhà
Đây là danh sách nguồn mà một máy EMF sẽ báo, theo đúng chức năng của nó. Con số chỉ mang tính tham khảo vì phụ thuộc thiết bị cụ thể và khoảng cách.
| Nguồn | Đặc điểm | Mẹo nhận ra |
|---|---|---|
| Dây điện âm tường, dây đi nổi | Thay đổi theo lượng điện đang dùng trong nhà | Số tăng khi bật bếp điện, máy lạnh ở phòng khác |
| Bảng điện, đồng hồ điện, ổn áp | Thường là điểm cao nhất trong nhà | Giảm rất nhanh khi lùi ra xa vài chục phân |
| Thiết bị có động cơ, biến áp: tủ lạnh, quạt, máy giặt, sạc pin | Cao sát thân máy, chạy theo chu kỳ (tủ lạnh tự ngắt rồi chạy lại) | Ghi lại giờ máy nén tủ lạnh khởi động |
| Điện thoại, bộ đàm, wifi | Phát sóng ngắt quãng, nhiều máy rẻ vẫn bắt được dù không thiết kế cho sóng cao tần | Để mọi điện thoại ở chế độ máy bay, đặt xa máy đo |
| Đường dây điện ngoài đường, trạm biến áp | Nâng mức nền của cả căn phòng giáp mặt đường | So số ở phòng sát đường và phòng phía sau |
Một điều ít người để ý: từ trường Trái Đất mạnh hơn nhiều so với từ trường từ dây điện trong nhà (cỡ vài chục microtesla, ở Việt Nam khoảng 40–45 µT), nhưng máy EMF xoay chiều không báo nó vì đó là từ trường gần như tĩnh. Ngược lại, la bàn và từ kế trong điện thoại lại đo đúng phần tĩnh đó. Hai loại máy đo hai thứ khác nhau, không thay thế nhau.
Máy EMF không đo được gì
Cần nói rõ, như mọi bài về thiết bị trên trang này: chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma". Lập luận "ma là năng lượng, mà năng lượng thì phát ra trường điện từ, nên máy EMF bắt được ma" có hai chỗ hổng. Thứ nhất, chưa ai chứng minh được vế đầu. Thứ hai, ngay cả khi có một nguồn lạ thật, máy EMF cũng không phân biệt được nó với một sợi dây điện bị bỏ quên. Muốn nói một số đo là "bất thường", người điều tra phải loại trừ hết nguồn bình thường trước, mà việc đó hiếm khi được làm trên truyền hình.
Các nhà hoài nghi như Benjamin Radford (Investigating Ghosts, 2017) chỉ ra một vòng lập luận khép kín: không có số đo nào được dùng để bác bỏ chuyện có ma. Máy im thì "hồn chưa muốn giao tiếp", máy kêu thì "hồn đang ở đây". Một phép đo mà kết quả nào cũng xác nhận điều mình tin thì không còn là phép đo.
Còn một ý tưởng hay được nhắc: từ trường mạnh có thể gây cảm giác lạ cho con người, tức máy EMF gián tiếp tìm ra "chỗ dễ thấy ma". Giả thuyết này gắn với thí nghiệm "mũ Chúa" của Michael Persinger, và các thử nghiệm làm mù đôi về sau không lặp lại được kết quả — chi tiết nằm ở mục tâm lý học niềm tin của wiki này.
Dùng máy EMF cho đúng: quy trình năm bước
- Đo nền khi trời sáng. Đi khắp nhà lúc mọi thứ đang hoạt động bình thường, ghi số ở từng phòng, từng góc, cách tường 30 cm và 1 m. Bản đồ nền này là thứ quý nhất của cả cuộc điều tra.
- Đánh dấu nguồn đã biết. Bảng điện, tủ lạnh, ổ cắm có cục sạc, dây điện ngoài cửa sổ. Ghi luôn giờ các thiết bị tự động chạy: máy bơm nước, tủ lạnh, bình nóng lạnh hẹn giờ.
- Cố định máy. Đặt máy trên giá hoặc mặt bàn, không cầm tay. Nếu dùng máy một trục, ghi rõ hướng đặt.
- Tắt nguồn nhiễu của chính nhóm. Điện thoại chế độ máy bay, bộ đàm để xa, đèn pin loại không có mạch điện tử nếu được.
- Ghi số kèm giờ, không chỉ ghi "đèn sáng". Một mốc giờ cụ thể cho phép đối chiếu với nhật ký điện, với camera, với lời kể của người trong nhà.
Làm đủ năm bước, phần lớn "điểm nóng" sẽ tự có lời giải. Những gì còn lại mới đáng gọi là chưa giải thích được, và ngay cả khi đó, cách trung thực là ghi "chưa tìm ra nguồn", không phải "đã thấy ma".
Từ trường trong nhà và sức khoẻ: biết đủ để không hoảng
Nhiều người mua máy EMF không phải để tìm ma mà vì lo ngủ cạnh đồng hồ điện. Mức độ hiểu biết hiện nay: năm 2002, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp từ trường tần số cực thấp vào nhóm 2B, "có thể gây ung thư cho người", dựa trên một mối liên hệ thống kê yếu với bệnh bạch cầu trẻ em ở mức phơi nhiễm cao kéo dài; nhóm 2B là nhóm bằng chứng còn hạn chế. Hướng dẫn của Uỷ ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ Không ion hoá (ICNIRP) năm 2010 đặt giới hạn cho công chúng ở 50 Hz là 200 µT, cao hơn rất nhiều lần mức thường gặp trong nhà ở.
Nói gọn: nếu máy báo số cao ở đầu giường vì cạnh đó là bảng điện, dời giường ra xa là cách rẻ và đơn giản. Còn đau đầu, mất ngủ kéo dài thì nên đi khám, đừng đổ cho từ trường hay cho ma rồi bỏ qua.
Góc nhìn hôm nay: máy EMF nên nằm ở đâu trong bộ đồ nghề
Với người điều tra tỉnh táo, máy EMF là công cụ loại trừ, không phải công cụ phát hiện. Nó trả lời câu hỏi "chỗ này có nguồn điện nào mình chưa biết không", rất hữu ích khi một gia đình kể bị "nóng gáy, nổi da gà" ở một góc nhà cố định. Nếu góc đó trùng với bảng điện hay đường dây lớn, ta có một manh mối cụ thể để nói chuyện với thợ điện.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc chương về thiết bị trong The Science of Ghosts (2012) của Joe Nickell và các bài kiểm tra thiết bị đăng trên tạp chí Skeptical Inquirer. Muốn tự thử, cách hay nhất là mượn một máy ba trục có hiện số, đi một vòng quanh nhà mình lúc ban ngày và vẽ bản đồ. Rất nhiều người làm xong bài tập đó thì không còn tin vào cái đèn đỏ trên tivi nữa.
Câu hỏi thường gặp
Máy đo EMF có phát hiện được ma không?
Không. Máy đo EMF đo trường điện từ từ dây điện, thiết bị và sóng điện thoại. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh hồn ma phát ra trường điện từ, và máy cũng không phân biệt được nguồn lạ với nguồn bình thường.
Máy K-II là gì?
K-II là một máy đo từ trường giá rẻ hiển thị bằng năm đèn LED, vốn dành cho việc kiểm tra điện. Nó nổi tiếng nhờ các chương trình săn ma trên truyền hình Mỹ, nơi đèn sáng được diễn giải như "câu trả lời của hồn".
Vì sao máy EMF tự kêu khi không có ai hỏi?
Thường do điện thoại dò sóng, bộ đàm, dây điện âm tường, tủ lạnh hay máy bơm tự khởi động. Với máy một trục, chỉ cần xoay máy cũng đủ làm số thay đổi.
Mức EMF trong nhà bao nhiêu là nguy hiểm?
Hướng dẫn ICNIRP năm 2010 đặt giới hạn cho công chúng ở 50 Hz là 200 µT, cao hơn nhiều mức thường gặp trong nhà. Nếu lo, cách đơn giản là kê giường, bàn làm việc xa bảng điện và thiết bị lớn.
Đo EMF bằng điện thoại được không?
Ứng dụng điện thoại dùng từ kế đo từ trường gần như tĩnh, khác với từ trường xoay chiều mà máy EMF chuyên dụng đo. Nó hữu ích để thấy thép, nam châm làm lệch la bàn, nhưng không thay được máy EMF.
