Dưới đèn cực tím (UV), ta thấy những chất có khả năng phát quang: hấp thụ tia cực tím rồi phát ra ánh sáng nhìn thấy được. Đó là vết chất tẩy trắng trong bột giặt, nhiều loại keo, sơn, dầu mỡ, một số khoáng vật, nước tiểu khô của chuột mèo, và các dấu bảo an trên tiền giấy. Đèn UV không làm hiện ra "dấu vết của hồn" nào; giá trị của nó với người điều tra là phát hiện những thứ con người để lại mà mắt thường bỏ qua: vết sửa, vết lau, vết bôi.
Ánh sáng cực tím là gì
Ánh sáng nhìn thấy trải từ khoảng 400 nanomet (tím) tới 700 nanomet (đỏ). Ngắn hơn 400 nm là vùng cực tím, chia làm ba dải:
| Dải | Bước sóng | Ở đâu trong đời sống |
|---|---|---|
| UVA | khoảng 315–400 nm | Đèn pin UV, đèn soi tiền, đèn sàn nhảy. Phần lớn tia cực tím từ mặt trời tới mặt đất. |
| UVB | khoảng 280–315 nm | Gây cháy nắng. Đèn chuyên dụng cho bò sát, y tế. |
| UVC | khoảng 100–280 nm | Đèn diệt khuẩn. Nguy hiểm cho mắt và da, không dùng soi tay. |
Đèn pin UV bán phổ biến thường ghi 365 nm hoặc 395 nm. Loại 395 nm rẻ hơn nhưng lẫn nhiều ánh tím nhìn thấy, khiến mọi thứ nhuốm tím và vết phát quang yếu khó thấy. Loại 365 nm, nhất là loại có kính lọc đen, cho nền tối hơn nên vết phát quang nổi rõ.
Phát quang và lân quang: hai chuyện khác nhau
Phát quang huỳnh quang (fluorescence) xảy ra gần như tức thì: chiếu đèn thì sáng, tắt đèn thì tắt. Lân quang (phosphorescence) thì vật hấp thụ năng lượng rồi nhả dần, tiếp tục sáng mờ sau khi tắt đèn, như kim đồng hồ dạ quang hay miếng dán ngôi sao trên trần phòng trẻ.
Phân biệt hai thứ này có ích trong lịch sử điều tra. Thời phong trào gọi hồn cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, một số buổi ngồi đồng trong phòng tối dùng vật quét sơn dạ quang để khách thấy chúng "bay" lơ lửng. Các nhà điều tra thời đó đã chỉ ra rằng chất sơn này phải được "nạp sáng" trước, và vết sơn có thể dính sang tay áo, găng tay của người điều khiển. Câu chuyện về các buổi gọi hồn nằm ở mục thông linh của wiki này; ở đây chỉ giữ bài học: thứ gì phát sáng trong bóng tối luôn có nguồn năng lượng phía sau.
Đèn UV thấy được những gì trong một căn nhà
- Vết chất làm trắng quang học trong bột giặt, giấy trắng, một số loại vải: phát xanh lam rất rõ. Áo trắng vừa giặt dưới đèn UV có thể sáng rực, dễ bị chụp thành "hình người phát sáng".
- Nước tiểu khô của vật nuôi và chuột: thường phát vàng xanh nhạt. Đây là lý do thợ diệt chuột và người nuôi mèo hay mua đèn UV. Chuột trên trần nhà cũng là nguồn tiếng động ban đêm hàng đầu.
- Keo, silicon, sơn mới: vết sửa trên đồ gỗ, tranh, bình gốm thường phát sáng khác lớp cũ. Người sưu tầm đồ cổ dùng đèn UV đúng vì lý do này.
- Dầu mỡ, vết lau: dấu tay có dầu, vệt lau trên kính, vết đổ nước ngọt.
- Bọ cạp: lớp vỏ phát xanh lục mạnh dưới UV, ai đi rừng, đi núi đêm nên biết.
- Một số khoáng vật: fluorit, canxit, một số loại đá vôi. Nước tonic pha cocktail, vốn có quinin, cũng phát xanh lam.
- Tiền giấy, giấy tờ: dấu bảo an chỉ hiện dưới UV.
Như vậy, với người điều tra một ngôi nhà bị đồn có chuyện lạ, đèn UV có ba việc thật sự: tìm dấu vết động vật, tìm dấu vết có người sửa hoặc tác động lên đồ vật, và kiểm tra các "bằng chứng" phát sáng xem có phải chất phát quang thông thường không.
Bột phát quang: công cụ kiểm soát cổ điển
Thám tử và nhân viên an ninh từ lâu đã dùng bột hoặc mực phát quang để biết ai đã chạm vào thứ gì: rắc lên tay nắm, ngăn kéo, rồi soi tay nghi phạm dưới đèn UV. Người điều tra hiện tượng lạ học lại cách đó. Khi một gia đình kể "đồ vật tự dời chỗ", một vạch phấn phát quang không nhìn thấy dưới ánh đèn thường, vẽ quanh chân đồ vật, sẽ cho biết đồ có bị xê dịch không và có dấu tay nào dính bột hay không.
Cách làm này chỉ nên dùng với sự đồng ý của mọi người sống trong nhà, và với vật liệu an toàn, dễ lau. Mục đích là thu thông tin, không phải "bẫy" người thân. Nhiều vụ "ma quậy" được ghi chép đã kết thúc theo cách êm đẹp nhất khi gia đình tự thấy được chuyện gì đang xảy ra và nói chuyện với nhau.
Giới hạn: những điều đèn UV không làm được
- Không có "ectoplasm" nào được chứng minh phát quang. Một số trang bán thiết bị quảng cáo đèn UV "làm lộ dấu vết siêu nhiên". Không có thử nghiệm có đối chứng nào ủng hộ điều đó. Mọi vết phát sáng tìm được đều cần đi kèm câu hỏi: chất gì có thể phát quang như vậy?
- Không phân tích được chất. Đèn UV chỉ nói "có thứ gì đó phát quang". Muốn biết là gì, cần xét nghiệm. Pháp y dùng đèn UV để khoanh vùng, rồi mới lấy mẫu gửi phòng thí nghiệm.
- Dễ chụp sai màu. Máy ảnh điện thoại thường tự cân bằng trắng, làm ảnh dưới đèn UV ra màu khác hẳn mắt thấy. Ghi chú bằng chữ những gì mắt thấy là cần thiết.
- Không thay được ánh sáng thường. Đi lại trong phòng tối chỉ với đèn UV là dễ vấp ngã, và mắt không thích nghi tốt với ánh tím.
An toàn khi dùng đèn UV
Đèn UVA cầm tay công suất thấp tương đối an toàn khi dùng đúng, nhưng vẫn có vài điều cần giữ: không chiếu thẳng vào mắt người khác hay của mình, không để trẻ nhỏ cầm chơi, dùng kính chắn UV nếu soi lâu. Tuyệt đối không dùng đèn diệt khuẩn UVC để "soi dấu vết": tia UVC có thể gây bỏng giác mạc và da chỉ sau thời gian ngắn. Nếu mắt đau, cộm, chảy nước sau khi tiếp xúc tia cực tím, nên đi khám mắt.
Góc nhìn hôm nay: một chiếc đèn tốt cho người tò mò
Đèn UV 365 nm là thiết bị rẻ, vui và dạy được nhiều thứ về vật lý ánh sáng. Dạo một vòng trong nhà với nó vào buổi tối, ta sẽ thấy tờ hoá đơn, chiếc áo trắng, vết keo dán trên khung tranh, một vệt nước ngọt cũ dưới gầm bàn. Đó cũng là lúc hiểu vì sao ảnh "phát sáng bí ẩn" trên mạng thường chẳng bí ẩn gì.
Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn có thể đọc tài liệu nhập môn về kỹ thuật pháp y (phần nguồn sáng thay thế), hoặc ghé các gian khoáng vật phát quang mà nhiều bảo tàng địa chất trên thế giới trưng bày. Với chuyện ma, nguyên tắc vẫn như mọi thiết bị khác: chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo hay làm lộ được "năng lượng ma"; đèn UV chỉ cho thấy những gì phát quang.
Câu hỏi thường gặp
Đèn UV soi thấy được ma không?
Không. Đèn UV chỉ làm sáng những chất phát quang như bột giặt, keo, dầu mỡ, nước tiểu động vật. Chưa có thử nghiệm có đối chứng nào cho thấy đèn UV làm lộ được hồn ma hay dấu vết siêu nhiên.
Đèn UV 365 nm và 395 nm khác nhau thế nào?
Đèn 395 nm rẻ hơn nhưng lẫn nhiều ánh tím nhìn thấy, làm nền sáng và vết phát quang yếu khó thấy. Đèn 365 nm có kính lọc cho nền tối hơn nên soi rõ hơn.
Vì sao áo trắng phát sáng dưới đèn UV?
Bột giặt và nhiều loại vải trắng có chất làm trắng quang học. Chất này hấp thụ tia cực tím rồi phát ra ánh xanh lam, khiến áo trông trắng hơn dưới nắng và sáng rực dưới đèn UV.
Đèn UV có hại mắt không?
Đèn UVA cầm tay công suất thấp tương đối an toàn nếu không chiếu thẳng vào mắt. Đèn UVC diệt khuẩn thì nguy hiểm, có thể gây bỏng giác mạc và da, không dùng để soi.
Huỳnh quang và lân quang khác nhau ra sao?
Huỳnh quang chỉ sáng khi đang được chiếu tia cực tím, tắt đèn là tắt. Lân quang tích năng lượng rồi nhả dần, tiếp tục sáng mờ một lúc sau khi tắt đèn, như kim đồng hồ dạ quang.
