Sự sụp đổ của dòng họ Usher: nỗi sợ trong truyện Edgar Allan Poe

"Sự sụp đổ của dòng họ Usher" (The Fall of the House of Usher) là truyện ngắn của Edgar Allan Poe đăng lần đầu tháng 9 năm 1839, kể về chuyến thăm của một người kể chuyện tới ngôi nhà mục nát của người bạn thời thơ ấu Roderick Usher, nơi em gái sinh đôi của Roderick bị chôn khi còn sống rồi trở về, và cả ngôi nhà đổ sụp xuống hồ. Truyện không có hồn ma theo nghĩa thông thường. Nỗi sợ của Poe nằm ở chỗ khác: một gia tộc khép kín, một tâm trí đang vỡ, và một ngôi nhà dường như có ý thức.

Câu chuyện

Người kể chuyện, không có tên, nhận được thư khẩn của Roderick Usher, bạn cũ đang ốm nặng. Anh cưỡi ngựa suốt một ngày thu u ám tới nhà Usher. Ngay từ trang đầu, Poe tả ngôi nhà như một khuôn mặt: những ô cửa sổ "như hốc mắt trống rỗng", tường đá phủ rêu mốc, và một vết nứt gần như không nhìn thấy chạy ngoằn ngoèo từ mái xuống tận mặt hồ đen phía trước. Ngôi nhà soi bóng xuống hồ, lộn ngược.

Roderick mắc một chứng bệnh thần kinh lạ: giác quan nhạy đến mức chỉ ăn được thức ăn nhạt nhất, chỉ mặc được loại vải mềm nhất, mùi hoa cũng làm anh khó chịu, và chỉ chịu được vài âm thanh từ nhạc cụ dây. Em gái sinh đôi của anh, Madeline, mắc một bệnh gây những cơn bất động như chết. Người kể chuyện ở lại vài tuần, cùng Roderick đọc sách, vẽ tranh, nghe anh ngâm bài thơ "Lâu đài bị ám" (bài thơ này Poe đã đăng riêng trước đó cùng năm).

Một tối, Roderick báo tin Madeline đã chết. Anh muốn đặt thi thể cô trong hầm mộ dưới nhà hai tuần trước khi chôn, vì sợ các bác sĩ tò mò. Hai người đặt cô vào quan tài. Người kể chuyện để ý má cô vẫn còn chút hồng, môi như đang mỉm cười.

Bảy, tám ngày sau, trong một đêm bão, người kể chuyện đọc to cho Roderick nghe một truyện hiệp sĩ cũ để trấn an. Mỗi khi trong truyện có tiếng gỗ vỡ, tiếng rồng thét, tiếng khiên đồng rơi, thì từ đâu đó trong nhà lại vọng lên một âm thanh y hệt. Roderick cuối cùng thét lên: họ đã chôn sống cô, anh đã nghe tiếng cô cựa quậy trong quan tài từ nhiều ngày trước mà không dám nói. Cánh cửa bật mở. Madeline đứng đó, áo liệm vấy máu vì đã vật lộn thoát ra. Cô lao vào anh trai, và cả hai cùng ngã xuống chết.

Người kể chuyện chạy trốn. Ngoảnh lại, anh thấy dưới ánh trăng đỏ như máu, vết nứt trên tường nhà toác rộng, và ngôi nhà Usher đổ sụp, chìm hẳn xuống mặt hồ đen.

"House" hai nghĩa: ngôi nhà và dòng họ

Tên truyện chơi chữ ngay từ đầu. Trong tiếng Anh, house vừa là ngôi nhà, vừa là dòng họ, gia tộc. Người kể chuyện tự nói rằng dân quanh vùng gọi chung cả hai là "nhà Usher". Dòng họ Usher không có nhánh phụ, chỉ truyền thẳng từ cha sang con qua nhiều đời. Khi hai người cuối cùng chết, cả dòng họ lẫn ngôi nhà đều sụp đổ trong cùng một khoảnh khắc.

Roderick còn tin rằng chính đá tường, rêu mốc và hồ nước quanh nhà có một thứ tri giác, và qua nhiều thế kỷ đã định hình tính cách dòng họ. Poe không khẳng định điều này đúng. Ông để người đọc lơ lửng giữa hai cách hiểu: ngôi nhà thật sự sống, hay đó là ảo tưởng của một người đang mất trí.

Có ma hay không có ma

Truyện có thể đọc theo ba cách, và giới phê bình vẫn tranh luận:

Cách đọc tâm lý đặc biệt mạnh vì nỗi sợ bị chôn sống là có thật thời Poe. Thế kỷ 19, trước khi y học có cách xác định cái chết chắc chắn, chuyện người hôn mê bị tưởng chết khiến nhiều người lo lắng; một số người còn đặt làm quan tài có chuông báo hiệu. Poe khai thác nỗi sợ này nhiều lần, rõ nhất trong truyện "Chôn sống" (The Premature Burial, 1844).

Nguyên tắc "hiệu ứng thống nhất" của Poe

Poe không chỉ viết truyện mà còn viết lý thuyết về cách viết truyện. Trong bài điểm sách tập truyện của Nathaniel Hawthorne (1842), ông cho rằng một truyện ngắn phải đọc được trong một lần ngồi, và mọi chữ trong đó phải phục vụ một "hiệu ứng" duy nhất mà nhà văn đã chọn từ trước. Sau đó, trong "Triết lý của sự sáng tác" (The Philosophy of Composition, 1846), ông giải thích cách mình viết bài thơ "Con quạ" theo đúng nguyên tắc này.

"Nhà Usher" là minh hoạ tốt nhất cho nguyên tắc ấy. Từ câu đầu tiên tả một ngày thu "u tối, buồn bã, lặng câm", mọi chi tiết đều dẫn về cùng một cảm giác: suy tàn, ngột ngạt, sắp đổ vỡ. Không có tình tiết thừa. Đến cảnh cuối, người đọc đã được chuẩn bị đến mức cú sụp đổ có vẻ tất yếu.

Poe và truyện kinh dị của ông

Edgar Allan Poe (1809–1849) sống nghèo, mồ côi sớm, mất ở Baltimore khi mới 40 tuổi trong hoàn cảnh đến nay vẫn chưa rõ. Ông là người đặt nền cho truyện trinh thám hiện đại (phần này đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ), nhưng tiếng tăm lớn nhất vẫn là truyện kinh dị. Vài truyện tiêu biểu:

• "Ligeia" (1838): người vợ đã chết dường như trở lại qua thân xác người vợ thứ hai.
• "Sự sụp đổ của dòng họ Usher" (1839).
• "Mặt nạ Tử thần Đỏ" (1842): một hoàng thân trốn dịch bệnh trong lâu đài, và dịch bệnh tìm đến giữa buổi dạ hội.
• "Trái tim mách lẻo" (1843): kẻ giết người tưởng nghe tiếng tim nạn nhân đập dưới sàn nhà.
• "Con mèo đen" (1843): tội ác và lương tâm, qua một con mèo.

Ở hầu hết các truyện ấy, nỗi kinh hoàng thật sự không đến từ ma mà từ bên trong người kể chuyện.

Góc nhìn hôm nay: đọc và xem nhà Usher

"Nhà Usher" được chuyển thể nhiều lần. Đạo diễn Pháp Jean Epstein làm phim câm năm 1928. Roger Corman làm House of Usher (1960) với Vincent Price, mở đầu loạt phim chuyển thể Poe rất ăn khách. Nhà soạn nhạc Claude Debussy dành nhiều năm cho một vở opera về truyện này nhưng không hoàn thành. Năm 2023, Mike Flanagan làm loạt phim truyền hình mượn tên truyện, đặt bối cảnh trong một gia tộc dược phẩm hiện đại, và lồng vào đó nhiều truyện khác của Poe.

• Đọc truyện: chỉ khoảng hai mươi trang; nên đọc một lần, buổi tối, đúng như Poe muốn.
• Đọc to đoạn đầu: câu mở đầu của Poe nổi tiếng về nhịp điệu; đọc to sẽ thấy rõ cách ông dồn âm thanh tạo không khí.
• Đến Baltimore hoặc Richmond: nhà Poe ở Baltimore và bảo tàng Poe ở Richmond lưu giữ nhiều kỷ vật của nhà văn.
• Xem bản phim 1928: đã hết bản quyền ở nhiều nơi, xem được trên các kho lưu trữ phim trực tuyến.