Lâu đài Otranto (The Castle of Otranto, 1764) của Horace Walpole được coi là tiểu thuyết gothic đầu tiên: lâu đài cổ, lời nguyền dòng họ, chiếc mũ sắt khổng lồ rơi từ trời, bức chân dung bước ra khỏi khung. Ba mươi năm sau, Ann Radcliffe đưa thể loại này lên đỉnh với Những bí ẩn của Udolpho (The Mysteries of Udolpho, 1794), nhưng theo một lối riêng: mọi chuyện tưởng là ma cuối cùng đều có lời giải tự nhiên. Lối viết đó được gọi là "siêu nhiên được giải thích", và cuộc giằng co giữa hai cách, ma thật kiểu Walpole hay ma có lời giải kiểu Radcliffe, đã định hình truyện ma phương Tây suốt hai thế kỷ.
Horace Walpole và trò giả bản thảo cổ
Horace Walpole (1717–1797) là con trai thủ tướng Robert Walpole, một nhà sưu tầm mê đồ cổ và kiến trúc trung cổ. Ông biến biệt thự Strawberry Hill ở Twickenham, ngoại ô London, thành một "lâu đài gothic" thu nhỏ với tháp nhọn, cửa sổ kính màu, trần vòm. Ngôi nhà này còn đứng đến nay, mở cửa cho khách tham quan, và là một trong những công trình khởi đầu phong trào phục hưng kiến trúc gothic ở Anh.
Trong một lá thư năm 1765, Walpole kể rằng ý tưởng cuốn tiểu thuyết đến từ một giấc mơ: ông thấy mình trong một lâu đài cổ, và trên tay vịn cầu thang cao nhất có một bàn tay khổng lồ mang găng sắt. Ông bắt đầu viết mà không biết sẽ kể gì.
Ấn bản đầu tiên (cuối năm 1764) không ghi tên Walpole. Sách tự giới thiệu là bản dịch từ một bản thảo tiếng Ý in ở Naples năm 1529, do một người tên William Marshal tìm thấy trong thư viện một gia đình Công giáo cổ ở miền bắc nước Anh. Tất cả đều là bịa. Khi sách bán chạy, ấn bản thứ hai (1765) thừa nhận tác giả và thêm phụ đề "Một câu chuyện gothic". Từ "gothic" khi đó nghĩa là "trung cổ, man rợ, cũ kỹ"; nhờ Walpole, nó trở thành tên một thể loại.
Lâu đài Otranto kể gì
Manfred, lãnh chúa Otranto, đang lo đám cưới cho con trai ốm yếu là Conrad. Có một lời tiên tri cũ rằng lâu đài sẽ rời khỏi dòng họ Manfred khi chủ nhân thật đã lớn quá cỡ để ở trong đó. Đúng ngày cưới, một chiếc mũ sắt khổng lồ từ đâu rơi xuống sân, đè chết Conrad.
Từ đó, chuỗi điều kỳ dị nối nhau: bức chân dung ông nội Manfred thở dài rồi bước ra khỏi khung tranh, đi dọc hành lang; tượng của người anh hùng cũ Alfonso chảy máu mũi; một bàn tay sắt khổng lồ hiện ra trên cầu thang. Manfred, để giữ dòng họ, muốn bỏ vợ và cưới chính vị hôn thê của con trai, Isabella. Isabella bỏ trốn qua đường hầm tối dưới lâu đài. Cuối truyện, hình bóng khổng lồ của Alfonso hiện lên giữa đống đổ nát, tuyên bố chàng nông dân Theodore là người thừa kế thật. Lời tiên tri đã thành.
Đọc hôm nay, Otranto khá ngắn, dồn dập, có chỗ gần như buồn cười. Nhưng gần như mọi đạo cụ của truyện gothic về sau đều có mặt: lâu đài, hầm tối, cô gái bị truy đuổi, kẻ chuyên quyền, bí mật thân thế, lời nguyền, và cái siêu nhiên được bày ra không cần giải thích.
Ann Radcliffe: nữ hoàng của thể loại
Ann Radcliffe (1764–1823), sinh đúng năm Otranto ra đời, là tiểu thuyết gia nổi tiếng nhất nước Anh thập niên 1790. Các tác phẩm chính của bà: The Romance of the Forest (1791), The Mysteries of Udolpho (1794) và The Italian (1797). Bà sống kín đáo, hầu như không xuất hiện trước công chúng, đến mức từng có tin đồn bà phát điên vì chính những truyện mình viết. Tin đồn ấy sai.
Udolpho kể gì
Emily St. Aubert, một cô gái Pháp mồ côi cha, bị giao cho bà cô và người chồng mới của bà là Montoni, một kẻ phiêu lưu người Ý. Montoni đưa họ tới lâu đài Udolpho hẻo lánh trong núi Apennine. Ở đó Emily nghe tiếng nhạc đêm không rõ từ đâu, thấy bóng người trên tường thành, phát hiện những căn phòng khoá kín. Nổi tiếng nhất là bức màn đen trong một căn phòng: Emily vén lên, nhìn thấy một thứ khiến cô ngất xỉu. Radcliffe giấu thứ đó gần như tới cuối sách.
Khi lời giải đến, nó hoàn toàn tự nhiên: sau tấm màn là một tượng sáp tả xác người đang phân huỷ, một vật nhắc nhở về cái chết mà một gia đình từng đặt làm để sám hối. Tiếng nhạc là của một người có thật. Bóng người là người thật. Mọi thứ đều có lý do.
Siêu nhiên được giải thích, kinh sợ và ghê rợn
Lối viết của Radcliffe được gọi là explained supernatural: dựng không khí ma quái suốt nhiều trăm trang, rồi gỡ từng nút một bằng lời giải hợp lý. Nhiều độc giả thời đó thấy hụt hẫng, nhưng bà cố ý như vậy. Trong một bài viết in sau khi bà mất ("On the Supernatural in Poetry", 1826), Radcliffe phân biệt hai cảm xúc:
- Kinh sợ (terror): nỗi sợ trước điều chưa thấy rõ, khơi dậy trí tưởng tượng, làm tâm hồn "mở rộng".
- Ghê rợn (horror): nỗi sợ trước cái kinh khủng bày ra trần trụi, làm tâm hồn "co lại, đông cứng".
Radcliffe chọn kinh sợ. Đối thủ của bà là Matthew Lewis, người viết The Monk (1796) đầy bạo lực, quỷ dữ hiện hình, không giải thích gì cả. Từ đây truyện gothic chia thành hai nhánh mà người đọc hôm nay vẫn nhận ra: nhánh gợi (để người đọc tự tưởng tượng) và nhánh phô (bày hết ra).
| The Castle of Otranto | The Mysteries of Udolpho | The Monk | |
|---|---|---|---|
| Tác giả, năm | Horace Walpole, 1764 | Ann Radcliffe, 1794 | Matthew Lewis, 1796 |
| Cái siêu nhiên | Có thật, không giải thích | Tưởng là ma, cuối cùng có lời giải tự nhiên | Có thật, phô bày trực tiếp |
| Cảm xúc chủ đạo | Kinh ngạc | Kinh sợ (terror) | Ghê rợn (horror) |
| Độ dài | Ngắn, đọc một buổi | Rất dài, bốn tập | Dài vừa |
Jane Austen và cơn sốt "tiểu thuyết rùng rợn"
Đến cuối thế kỷ 18, tiểu thuyết gothic bán chạy đến mức thành đề tài châm biếm. Jane Austen viết Northanger Abbey (in năm 1817, sau khi bà mất) về Catherine Morland, một cô gái đọc Udolpho say mê đến mức khi được mời tới một tu viện cũ, cô tưởng tượng chủ nhà đã giam hay giết vợ. Mọi "bí ẩn" cô tìm thấy hoá ra là một hoá đơn giặt giũ và một chiếc rương đựng chăn. Trong truyện, bạn của Catherine đưa ra danh sách bảy "tiểu thuyết rùng rợn" nên đọc; giới nghiên cứu sau này xác định đó đều là sách có thật thời ấy.
Austen chế giễu nhẹ nhàng nhưng không coi thường người đọc. Bà bênh vực việc đọc tiểu thuyết, chỉ nhắc rằng đời thật nước Anh khác lâu đài Udolpho.
Góc nhìn hôm nay và cách đọc
Hai cuốn sách này là nền móng của mọi thứ từ Frankenstein, Dracula đến phim ma đương đại. "Lời giải hợp lý ở phút cuối" của Radcliffe sống tiếp trong truyện trinh thám và trong những phim ma kết thúc bằng một cú lật. Còn cái siêu nhiên không cần giải thích của Walpole sống tiếp trong dòng kinh dị thuần.
- Đọc Otranto trước: ngắn, có bản điện tử miễn phí vì đã hết hạn bản quyền.
- Đọc Udolpho chọn lọc: sách rất dài, nhiều đoạn tả cảnh núi non; người mới có thể đọc các chương ở lâu đài.
- Đọc Northanger Abbey ngay sau đó để thấy cái nhìn tinh nghịch của Austen.
- Thăm Strawberry Hill ở Twickenham nếu tới London; ngôi nhà đã được phục dựng và mở cửa theo mùa.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu thuyết gothic đầu tiên là cuốn nào?
The Castle of Otranto (Lâu đài Otranto) của Horace Walpole, in cuối năm 1764, thường được coi là tiểu thuyết gothic đầu tiên. Ấn bản thứ hai năm 1765 có phụ đề "Một câu chuyện gothic", từ đó tên gọi thành tên thể loại.
Lâu đài Otranto kể về chuyện gì?
Truyện kể về lãnh chúa Manfred, con trai ông bị một chiếc mũ sắt khổng lồ rơi xuống đè chết đúng ngày cưới. Một chuỗi điều kỳ dị xảy ra, Manfred tìm mọi cách giữ quyền lực, cho tới khi hồn người anh hùng Alfonso hiện lên tuyên bố người thừa kế thật. Truyện ngắn, dồn dập, đặt nền cho mọi đạo cụ của truyện gothic.
"Siêu nhiên được giải thích" là gì?
Đó là lối viết của Ann Radcliffe: dựng không khí ma quái suốt câu chuyện, rồi cuối cùng giải thích mọi hiện tượng bằng nguyên nhân tự nhiên. The Mysteries of Udolpho (1794) là ví dụ tiêu biểu, với bức màn đen che một tượng sáp chứ không phải xác thật.
Terror và horror khác nhau thế nào theo Ann Radcliffe?
Theo bài viết của Radcliffe in năm 1826, terror (kinh sợ) là nỗi sợ trước điều chưa thấy rõ, kích thích trí tưởng tượng; horror (ghê rợn) là nỗi sợ trước cái kinh khủng bày ra trần trụi, làm người ta tê cứng. Bà chọn terror, còn Matthew Lewis với The Monk đi theo hướng horror.
Northanger Abbey liên quan gì đến tiểu thuyết gothic?
Northanger Abbey của Jane Austen (in năm 1817) châm biếm cơn sốt tiểu thuyết gothic qua nhân vật Catherine Morland, cô gái đọc Udolpho rồi tưởng tượng ra bí ẩn rùng rợn ở một tu viện cũ. Austen chế giễu nhẹ nhàng nhưng vẫn bênh vực việc đọc tiểu thuyết.
