Shakespeare đưa hồn ma lên sân khấu ở ít nhất bốn vở lớn: Hamlet (hồn vua cha đòi trả thù), Macbeth (hồn Banquo ngồi vào ghế giữa bữa tiệc), Julius Caesar (hồn Caesar hiện ra trong lều của Brutus) và Richard III (hồn những người bị giết lần lượt hiện về trong giấc mơ đêm trước trận đánh). Mỗi hồn ma có một chức năng khác nhau: thúc đẩy hành động, phơi bày tội lỗi, báo trước số phận. Điểm chung là Shakespeare luôn để ngỏ câu hỏi đó là hồn ma thật hay là sản phẩm của một tâm trí đang rối loạn.
Hồn ma trên sân khấu thời Elizabeth
Trước Shakespeare, sân khấu Anh đã quen với hồn ma qua bi kịch báo thù, chịu ảnh hưởng của nhà viết kịch La Mã Seneca. Vở The Spanish Tragedy của Thomas Kyd (khoảng 1587) mở màn bằng hồn ma Andrea ngồi xem toàn bộ câu chuyện báo thù diễn ra. Khán giả thời đó đã quen với hồn ma kêu gào "báo thù!" đến mức có người chế giễu. Một vở Hamlet cũ hơn, nay thất lạc (giới nghiên cứu gọi là Ur-Hamlet), từng bị nhắc tới với một hồn ma kêu "Hamlet, báo thù!" thảm thiết.
Sân khấu Globe có một cửa sập dưới sàn, khán giả gọi vùng dưới sàn là "địa ngục". Hồn ma có thể trồi lên hoặc biến xuống qua đó. Một truyền thống được Nicholas Rowe ghi lại năm 1709 kể rằng chính Shakespeare đóng vai hồn ma trong Hamlet; đây là lời kể truyền miệng gần một thế kỷ sau, chưa có tài liệu đương thời xác nhận.
Hamlet: hồn ma đáng ngờ nhất
Hồn ma xuất hiện
Hamlet (khoảng 1600–1601) mở màn bằng một đêm lạnh trên tường thành Elsinore. Hai lính gác và Horatio, bạn học của Hamlet, thấy một bóng người mặc giáp giống hệt vua cha Hamlet vừa qua đời. Hồn ma không nói gì với họ. Phải tới khi hoàng tử Hamlet đến, hồn mới lên tiếng: nó là hồn vua cha, bị chính em trai Claudius đổ thuốc độc vào tai khi đang ngủ trong vườn. Claudius đã lên ngôi và cưới hoàng hậu Gertrude. Hồn ma đòi Hamlet báo thù, nhưng dặn đừng làm hại mẹ. Lời cuối của nó là "hãy nhớ đến ta".
Hamlet nghi ngờ
Điều làm hồn ma trong Hamlet đặc biệt là Hamlet không tin ngay. Chàng tự hỏi bóng ma ấy có thể là ác quỷ đội lốt cha để dụ mình phạm tội. Vì thế chàng sắp đặt cho một gánh hát diễn lại cảnh đầu độc trước mặt Claudius (vở kịch trong vở kịch, Hamlet gọi là "Cái bẫy chuột") để xem phản ứng của hắn. Claudius bỏ dở buổi diễn, và Hamlet mới tin. Nghĩa là Hamlet điều tra hồn ma trước khi hành động, một thái độ rất gần với tinh thần hoài nghi.
Hồn ma mà chỉ một người thấy
Ở hồi 3, cảnh 4, hồn ma xuất hiện lần cuối trong phòng Gertrude. Hamlet thấy và nói chuyện với nó, nhưng Gertrude không thấy gì. Bà cho rằng con trai mình đang loạn trí. Trước đó, hồn ma đã được ba người khác chứng kiến trên tường thành, nên khán giả biết nó không chỉ là ảo giác của Hamlet. Shakespeare giữ cả hai khả năng trong cùng một vở.
Bối cảnh tôn giáo
Hồn ma nói rằng nó bị giam trong lửa để được thanh tẩy tội lỗi cho tới hết hạn. Nhà nghiên cứu Stephen Greenblatt, trong Hamlet in Purgatory (2001), phân tích chi tiết này trong bối cảnh nước Anh vừa trải qua cải cách tôn giáo, khi những niềm tin cũ về người chết bị bác bỏ chính thức. Hồn ma vì thế mang nỗi bất an của cả một xã hội về chuyện người chết đi đâu. Bài này chỉ ghi nhận cách đọc văn học đó, không bàn giáo lý.
Macbeth: hồn ma của tội lỗi
Trong Macbeth (khoảng 1606), Macbeth thuê người giết Banquo, bạn chiến đấu cũ, vì sợ lời tiên tri rằng con cháu Banquo sẽ làm vua. Ở hồi 3, cảnh 4, giữa bữa tiệc mừng lên ngôi, Macbeth thấy hồn Banquo, máu me đầy đầu, ngồi vào chính chiếc ghế dành cho mình. Khách khứa không thấy gì. Phu nhân Macbeth phải chống chế rằng chồng mình có bệnh từ nhỏ.
Trước đó, ở hồi 2, Macbeth đã thấy một con dao găm lơ lửng trước mặt dẫn đường đi giết vua Duncan. Chính ông tự hỏi đó có phải là "con dao của trí tưởng tượng" do bộ óc bị sốt sinh ra. Với Macbeth, hồn ma gắn chặt với lương tâm cắn rứt. Nhiều đạo diễn hiện đại dựng cảnh tiệc mà không cho diễn viên đóng Banquo xuất hiện, để khán giả chỉ thấy Macbeth hoảng loạn trước một chiếc ghế trống.
Julius Caesar và Richard III: hồn ma báo trước
Hồn Caesar trong lều của Brutus
Trong Julius Caesar (1599), sau khi tham gia ám sát Caesar, Brutus ngồi đọc sách một mình trong lều đêm trước trận Philippi. Ngọn nến cháy leo lét, và hồn Caesar hiện ra, tự xưng là "linh hồn xấu của ngươi", báo rằng họ sẽ gặp lại ở Philippi. Chi tiết này Shakespeare lấy từ Các cuộc đời song hành của Plutarch, qua bản dịch tiếng Anh của Thomas North (1579). Trong Plutarch, bóng ma chỉ tự xưng là "thần xấu" của Brutus, không nói là Caesar. Shakespeare đã làm cho nó cụ thể và đau đớn hơn.
Mười một hồn ma trong giấc mơ
Trong Richard III (khoảng 1592–1593), đêm trước trận Bosworth, hồn những người Richard đã giết lần lượt hiện ra trong giấc mơ của ông và của đối thủ Richmond. Với Richard, mỗi hồn nguyền ông tuyệt vọng mà chết; với Richmond, mỗi hồn chúc chiến thắng. Đây là cảnh dàn dựng gần như nghi lễ, giống một phiên toà của người chết.
Bảng tóm tắt các hồn ma
| Vở | Năm (khoảng) | Hồn ma | Ai thấy | Chức năng |
|---|---|---|---|---|
| Richard III | 1592–1593 | Hồn những người bị Richard giết | Richard và Richmond trong mơ | Phán xét, báo trước kết cục |
| Julius Caesar | 1599 | Hồn Caesar | Chỉ Brutus | Báo trước thất bại |
| Hamlet | 1600–1601 | Hồn vua cha Hamlet | Lính gác, Horatio, Hamlet; Gertrude không thấy | Tiết lộ tội ác, đòi báo thù |
| Macbeth | khoảng 1606 | Hồn Banquo; con dao ảo | Chỉ Macbeth | Phơi bày lương tâm tội lỗi |
Nhìn bảng sẽ thấy một xu hướng: càng về sau, hồn ma của Shakespeare càng "riêng tư", càng chỉ một người thấy. Tác giả dịch chuyển dần từ hồn ma như một sự kiện bên ngoài sang hồn ma như một trạng thái bên trong.
Góc nhìn hôm nay: dựng ma thế nào cho khán giả hiện đại
Khán giả thời Elizabeth có người tin ma thật, có người không. Shakespeare viết cho cả hai nhóm. Ngày nay, các đạo diễn phải chọn: cho hồn ma xuất hiện bằng xương thịt, bằng giọng nói từ bóng tối, bằng ánh sáng, hay không cho xuất hiện. Thế kỷ 19, sân khấu London còn dùng hiệu ứng "bóng ma Pepper" (công bố năm 1862) với tấm kính nghiêng để hồn ma trông trong suốt. Mỗi lựa chọn là một cách đọc vở kịch.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc bản dịch tiếng Việt của Hamlet và Macbeth, chú ý các cảnh hồn ma; đọc song song bản tiếng Anh nếu được.
- Xem các bản ghi hình sân khấu của nhà hát Globe tái dựng ở London hoặc Royal Shakespeare Company.
- Đọc Hamlet in Purgatory của Stephen Greenblatt nếu muốn hiểu bối cảnh tín ngưỡng của hồn ma.
- Đọc đoạn về Brutus trong Plutarch để thấy Shakespeare đã sửa nguồn ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Hồn ma trong Hamlet là ai?
Đó là hồn của vua cha Hamlet, người bị em trai Claudius đầu độc để cướp ngôi và cưới hoàng hậu. Hồn ma hiện ra trên tường thành Elsinore, kể lại tội ác và đòi Hamlet báo thù. Hamlet nghi ngờ nó có thể là ác quỷ nên dựng vở kịch để thử Claudius.
Hồn ma Banquo trong Macbeth có thật hay là ảo giác?
Shakespeare để ngỏ. Trong cảnh tiệc chỉ Macbeth thấy hồn Banquo, khách khứa không thấy gì, và trước đó Macbeth cũng từng thấy một con dao găm ảo. Nhiều nhà phê bình đọc hồn Banquo như biểu hiện của lương tâm tội lỗi.
Shakespeare có đóng vai hồn ma trong Hamlet không?
Theo một truyền thống được Nicholas Rowe ghi lại năm 1709, Shakespeare đóng vai hồn ma trong Hamlet. Đây là lời truyền miệng ghi lại gần một thế kỷ sau, chưa có tài liệu đương thời xác nhận.
Shakespeare lấy chi tiết hồn Caesar từ đâu?
Từ Các cuộc đời song hành của Plutarch, qua bản dịch tiếng Anh của Thomas North năm 1579. Trong Plutarch, bóng ma tự xưng là "thần xấu" của Brutus; Shakespeare biến nó thành hồn Caesar để cảnh gặp mặt thêm nặng nề.
Vì sao Gertrude không thấy hồn ma?
Trong hồi 3, cảnh 4, hồn ma chỉ hiện ra với Hamlet, nên Gertrude cho rằng con trai loạn trí. Vì trước đó hồn ma đã được nhiều người khác thấy, khán giả biết nó không chỉ là ảo giác. Shakespeare dùng cảnh này để giữ cả hai cách hiểu.
