"Hồn ma Canterville" (The Canterville Ghost) là truyện vừa của Oscar Wilde, đăng năm 1887, kể về một gia đình Mỹ mua lại lâu đài cổ ở Anh cùng hồn ma 300 tuổi của nó, rồi nhất quyết không chịu sợ. Hồn ma Sir Simon de Canterville dùng hết các tiết mục doạ người lừng lẫy của mình, nhưng bị nhà Otis đáp lại bằng thuốc tẩy vết bẩn, dầu bôi trơn xích và những trò nghịch của cặp sinh đôi. Đây là một trong những truyện đầu tiên đảo ngược hẳn truyện ma: người sống làm ma khổ sở. Nhưng ở phần cuối, Wilde biến câu chuyện hài thành một chuyện cảm động về cái chết và sự tha thứ.
Câu chuyện
Gia đình Otis dọn đến
Hiram B. Otis, công sứ Mỹ tại Anh, mua lâu đài Canterville Chase. Chủ cũ là Lord Canterville trung thực cảnh báo: lâu đài có ma, đã có người trong họ bị doạ đến mức không bao giờ hồi phục. Ông Otis đáp rằng nếu ở châu Âu thật có thứ gọi là ma thì nước Mỹ sớm muộn cũng mua về để trưng bày. Ông mua cả nhà lẫn ma.
Nhà Otis gồm ông bà Otis, cậu con cả Washington, cô con gái Virginia mười lăm tuổi, và cặp sinh đôi nghịch ngợm. Ngày đầu, bà quản gia chỉ cho họ một vết máu trên sàn thư viện, nơi Lady Eleanore de Canterville bị chính chồng là Sir Simon giết năm 1575. Vết máu ấy không thể tẩy sạch. Washington lập tức lấy ra một lọ thuốc tẩy vết bẩn của Mỹ và lau sạch trong vài giây. Sáng hôm sau vết máu lại hiện ra. Washington lại lau. Chuyện lặp lại mỗi ngày.
Hồn ma mất mặt
Đêm đầu tiên, ông Otis nghe tiếng xích sắt kéo lê ngoài hành lang. Ông mở cửa, thấy một ông già mắt đỏ rực, tóc bết, áo cổ rách, tay chân mang xiềng. Ông Otis lịch sự đưa cho hồn ma một lọ dầu bôi trơn, khuyên dùng để xích đỡ kêu, rồi quay vào ngủ. Hồn ma tức điên.
Sir Simon có cả một kho vai diễn đã làm nên tên tuổi suốt ba thế kỷ, với những tên gọi đầy kịch tính, từng doạ cho một bà quý tộc ngất xỉu, một ông quản gia tự vẫn. Ông quyết định dùng vai đáng sợ nhất. Nhưng mỗi lần xuất hiện, ông lại bị cặp sinh đôi bắn súng cao su, căng dây cho vấp ngã, đặt xô nước trên cửa. Một đêm, ông thấy trong hành lang một bóng ma khác, trắng toát, đầu tròn trọc, và chính ông bỏ chạy. Hoá ra đó là bóng ma giả do cặp sinh đôi làm từ một cây chổi, một tấm rèm giường và một củ cải khoét rỗng.
Vết máu trên sàn cũng thay màu, có hôm đỏ thẫm, có hôm màu đỏ son, có hôm xanh ngọc. Lý do: hồn ma lấy trộm hộp màu vẽ của Virginia để "vẽ lại" vết máu mỗi đêm, và khi hết màu đỏ thì đành dùng màu khác.
Virginia và Khu vườn của Thần Chết
Chỉ Virginia không trêu hồn ma. Một chiều cô gặp ông ngồi buồn bên cửa sổ. Ông kể rằng đã ba trăm năm không ngủ, chỉ muốn được chết thật sự, được nằm yên trong Khu vườn của Thần Chết, nơi cỏ mọc cao và có chim hoạ mi hát suốt đêm. Một lời tiên tri trên cửa sổ thư viện nói rằng điều đó chỉ thành khi một cô gái tóc vàng khiến kẻ tội lỗi biết cầu nguyện, khi cây hạnh khô cằn ra quả, và khi một đứa trẻ rơi nước mắt cho ông.
Virginia đồng ý đi cùng ông. Cô biến mất suốt mấy tiếng, cả nhà lùng sục. Nửa đêm, cô trở về với một hộp trang sức cổ, dẫn mọi người tới một căn phòng bí mật: ở đó có bộ xương bị xích vào tường, cạnh là chiếc đĩa và chiếc bình mà kẻ bị giam không với tới được. Sir Simon, người giết vợ, đã bị anh em vợ bỏ đói đến chết trong căn phòng ấy. Bộ xương được chôn cất tử tế. Hồn ma được yên nghỉ.
Tiếng cười của Wilde: châm biếm hai bờ Đại Tây Dương
Wilde viết truyện vào thời giới giàu có Mỹ đổ sang châu Âu mua đồ cổ, mua lâu đài, và gả con gái cho quý tộc Anh đang cạn tiền. Ông trêu cả hai phía:
| Phía bị trêu | Chi tiết trong truyện |
|---|---|
| Người Mỹ thực dụng | Lau vết máu lịch sử bằng thuốc tẩy quảng cáo, đề nghị bôi trơn xích, tin rằng thứ gì cũng mua được |
| Quý tộc Anh cũ kỹ | Bám vào truyền thống, danh giá, những bí mật gia tộc đã mục ruỗng |
| Truyện ma gothic | Hồn ma như một diễn viên già sợ mất vai, khoe tiết mục, lo trang phục, thất vọng vì khán giả không hợp tác |
Cái hay của Wilde là khiến người đọc thương hồn ma. Sir Simon từng là kẻ giết người, nhưng sau ba trăm năm, ông chỉ còn là một ông già mệt mỏi, cô đơn, lạc thời. Những trò nghịch của nhà Otis vừa buồn cười vừa có chút tàn nhẫn.
Phần cuối: từ hài sang cảm động
Đoạn Khu vườn của Thần Chết là đoạn văn đẹp nhất truyện, và cho thấy một Wilde khác: Wilde của những truyện cổ tích như "Hoàng tử hạnh phúc" (1888), nơi sự thương xót cứu rỗi được cả kẻ có lỗi. Virginia không sợ và không cười hồn ma; cô lắng nghe và thương ông. Chính điều đó, chứ không phải bất kỳ nghi thức nào, mở cửa cho ông yên nghỉ.
Đây là điểm thú vị khi đặt "Hồn ma Canterville" cạnh các truyện ma cùng thời: Wilde dùng khung truyện ma để nói về lòng trắc ẩn. Hồn ma không cần bị trừ, chỉ cần được hiểu.
Xuất bản và chuyển thể
Truyện đăng thành hai kỳ trên tạp chí The Court and Society Review vào tháng 2 và tháng 3 năm 1887, rồi được in trong tập Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories (1891). Đây là một trong những truyện văn xuôi đầu tiên của Wilde được in, trước Bức chân dung Dorian Gray (1890).
Truyện được chuyển thể rất nhiều lần, có lẽ vì nó vừa vui vừa an toàn cho mọi lứa tuổi:
- Phim The Canterville Ghost (1944) của hãng MGM, Charles Laughton đóng vai hồn ma, chuyển bối cảnh sang thời của bộ phim, cốt truyện thay đổi nhiều.
- Nhiều bản truyền hình, trong đó có bản 1986 với John Gielgud trong vai Sir Simon.
- Phim hoạt hình, nhạc kịch, kịch thiếu nhi ở nhiều nước.
Góc nhìn hôm nay và cách đọc
"Hồn ma Canterville" là truyện nhập môn tốt cho người trẻ muốn đọc văn học Anh thế kỷ 19: ngắn, vui, câu văn sắc. Với người đọc lớn tuổi hơn, nó là một bài học về cách nhìn: nỗi sợ của người này có thể là trò cười của người khác, và đằng sau một "con ma" có thể là một bi kịch cũ chưa ai chịu nghe.
- Đọc bản gốc: tiếng Anh của Wilde rõ ràng, nhiều câu đùa chỉ thấy hết khi đọc nguyên văn. Truyện đã hết bản quyền.
- Đọc kèm truyện cổ tích của Wilde: "Hoàng tử hạnh phúc", "Người khổng lồ ích kỷ" để thấy cùng một giọng thương xót.
- So với truyện ma gothic: đọc vài trang Lâu đài Otranto trước để thấy Wilde đang trêu chính những đạo cụ nào.
- Xem bản phim 1944 hoặc 1986, rồi tự hỏi bản nào giữ được giọng của Wilde.
Câu hỏi thường gặp
Hồn ma Canterville kể về gì?
Truyện kể về gia đình Otis người Mỹ mua lâu đài Canterville ở Anh cùng hồn ma 300 tuổi Sir Simon. Nhà Otis không hề sợ, còn trêu chọc hồn ma đến mức ông khổ sở. Cuối truyện, cô con gái Virginia giúp ông được yên nghỉ.
Oscar Wilde viết Hồn ma Canterville năm nào?
Truyện đăng hai kỳ trên tạp chí The Court and Society Review tháng 2 và 3 năm 1887, sau đó được in trong tập Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories (1891).
Vì sao vết máu trong Hồn ma Canterville đổi màu?
Vì hồn ma lấy trộm hộp màu vẽ của Virginia để vẽ lại vết máu mỗi đêm sau khi Washington lau đi. Khi hết màu đỏ, ông dùng các màu khác, nên vết máu có hôm đỏ son, có hôm xanh ngọc. Đây là một trong những chi tiết hài nổi tiếng nhất truyện.
Sir Simon de Canterville là ai?
Sir Simon là hồn ma trong truyện, người đã giết vợ là Lady Eleanore năm 1575 và sau đó bị anh em vợ bỏ đói đến chết trong một căn phòng bí mật. Hồn ông ám lâu đài suốt ba trăm năm cho tới khi được Virginia giúp yên nghỉ.
Hồn ma Canterville có phải truyện kinh dị không?
Không hẳn. Đây là truyện châm biếm hài hước, đảo ngược truyện ma truyền thống khi người sống làm hồn ma khổ sở. Phần cuối chuyển sang cảm động, nói về sự thương xót và tha thứ.
