Người gác ghi (The Signal-Man): truyện ma của Charles Dickens

"Người gác ghi" (The Signal-Man) là truyện ma ngắn của Charles Dickens in năm 1866 trong số báo Giáng sinh Mugby Junction của tạp chí All the Year Round. Truyện kể về một người gác tín hiệu đường sắt làm việc một mình dưới đáy hào sâu cạnh miệng hầm, liên tục thấy một bóng người đứng ở đèn đỏ vẫy tay cảnh báo, và mỗi lần như thế thì sau đó lại có tai hoạ trên tuyến đường. Truyện ra đời một năm sau khi chính Dickens sống sót trong vụ tai nạn tàu hoả Staplehurst (1865), và được coi là một trong những truyện ma hay nhất tiếng Anh.

Câu chuyện

Người kể chuyện, một người khách không tên, đứng trên miệng một con hào đường sắt sâu, dốc đứng, và gọi xuống: "Này! Người ở dưới kia!" Người gác tín hiệu ở dưới không nhìn lên về phía tiếng gọi, mà quay nhìn về phía miệng hầm tối, như đang đợi điều gì từ đó. Rồi ông mới chỉ đường cho khách xuống.

Chỗ làm việc của ông là một cái chòi nhỏ dưới đáy hào, gần miệng một đường hầm, xung quanh là vách đá ẩm, chỉ thấy một dải trời hẹp phía trên. Có một chiếc đèn tín hiệu đỏ ở miệng hầm, một cái chuông điện, máy điện báo, một chiếc bàn. Ông là người có học, tự học toán và ngoại ngữ trong những giờ trực vắng vẻ.

Ở lần gặp thứ hai, ông kể cho khách điều ám ảnh mình. Đã nhiều lần, ông thấy một bóng người đứng cạnh đèn đỏ ở miệng hầm, một tay che mặt, tay kia vẫy liên hồi, và gào đúng câu: "Này! Người ở dưới kia! Coi chừng!" Lần thứ nhất, sáu giờ sau có một vụ đâm tàu trong hầm. Lần thứ hai, bóng người đứng che mặt bằng cả hai tay như đang than khóc; ít lâu sau, một cô gái trẻ chết trong một toa tàu chạy qua. Giờ đây, bóng ấy lại xuất hiện, và chuông báo của ông thỉnh thoảng rung theo một kiểu mà chỉ mình ông nghe thấy. Ông biết có tai hoạ sắp tới mà không biết là gì, ở đâu, để báo cho ai.

Người kể chuyện cho rằng đó là ảo giác do làm việc một mình quá lâu, và định đưa ông đi gặp bác sĩ. Nhưng lần quay lại tiếp theo, anh thấy một đám người ở miệng hầm. Người gác tín hiệu đã bị tàu cán chết ngay sáng hôm đó. Người lái tàu kể rằng anh ta thấy ông đứng trên đường ray, đã gào lên và vẫy tay, một tay che mặt để khỏi nhìn: "Này! Người ở dưới kia! Coi chừng!" Đó chính là những lời người kể chuyện đã gọi xuống ở lần đầu, và cũng là cử chỉ của bóng ma.

Vì sao kết thúc ấy ám ảnh

Dickens khoá truyện bằng một vòng tròn: tiếng gọi đầu tiên của người khách, lời cảnh báo của bóng ma, và tiếng thét của người lái tàu trùng nhau từng chữ. Người đọc không biết bóng ma là ai. Nó có thể là "hình ảnh báo trước" chính cái chết của người gác, cũng có thể là cái bóng của người lái tàu được phóng ngược thời gian. Dickens không giải thích.

Truyện cũng để ngỏ khả năng ngược lại: người gác tín hiệu kiệt sức, cô độc, mang nặng trách nhiệm với hàng trăm sinh mạng, đã sống trong lo âu đến mức không còn tỉnh táo khi đứng trên đường ray. Người kể chuyện là tiếng nói của lý trí, nhưng lý trí đến muộn một bước.

Dickens và vụ tai nạn Staplehurst 1865

Ngày 9 tháng 6 năm 1865, Dickens đi chuyến tàu từ Folkestone về London. Gần Staplehurst (hạt Kent), đội công nhân đang sửa cầu đã tháo một đoạn ray vì nhầm giờ tàu. Đoàn tàu lao qua cây cầu, nhiều toa rơi xuống lòng sông bên dưới. Toa của Dickens treo lơ lửng ở mép cầu. Ông trèo ra, giúp người bị thương, đưa nước cho người hấp hối, rồi trèo trở lại toa để lấy bản thảo truyện Our Mutual Friend đang viết dở. Vụ tai nạn làm mười người chết.

Sau đó, Dickens sợ đi tàu, bị ám ảnh tới cuối đời. Ông mất đúng ngày 9 tháng 6 năm 1870, năm năm sau vụ tai nạn tính đến từng ngày. Các nhà nghiên cứu đọc "Người gác ghi" như một tác phẩm in dấu chấn thương ấy: cảm giác bất lực trước cỗ máy khổng lồ, và nỗi lo một sai sót nhỏ của con người gây ra thảm hoạ.

Đường sắt thời Victoria: nỗi sợ có thật

Đường sắt Anh phát triển bùng nổ từ thập niên 1830–1840. Đến thập niên 1860, hệ thống tín hiệu còn thô sơ: người gác tín hiệu đứng một mình hàng chục giờ, liên lạc bằng chuông và máy điện báo, phải tính khoảng cách giữa các tàu bằng thời gian. Tai nạn không hiếm.

Vụ tai nạn trong hầm Clayton trên tuyến London – Brighton năm 1861 thường được nhắc là một nguồn cảm hứng khác. Khi đó, do nhầm lẫn tín hiệu giữa hai người gác ở hai đầu hầm, một đoàn tàu đâm vào đuôi đoàn tàu đang lùi trong hầm, làm hơn hai mươi người chết. Người đọc thời đó dễ nhận ra những chi tiết quen thuộc trong truyện của Dickens: đường hầm, chuông báo, điện báo, người gác cô đơn.

Dickens với chuyện ma: tin hay không tin

Dickens viết nhiều truyện ma, phần lớn cho các số báo Giáng sinh, và nổi tiếng nhất là một truyện Giáng sinh về ba hồn ma mà một wiki khác trong hệ đã viết riêng. Ông cũng tham gia Ghost Club, một hội tìm hiểu hiện tượng lạ thành lập năm 1862. Nhưng thái độ của ông khá hoài nghi: ông viết bài chế giễu những buổi gọi hồn thời thượng và những "nhà ngoại cảm" kiếm tiền, đồng thời rất hứng thú với tâm lý học và hiện tượng thôi miên thời đó.

"Người gác ghi" phản ánh đúng thái độ ấy. Người kể chuyện là người hoài nghi, đi tìm lời giải hợp lý; truyện không chế giễu người gác tín hiệu mà thương cảm ông. Câu hỏi bỏ ngỏ không phải là "ma có thật không", mà là "một người cô đơn với nỗi sợ thì sẽ ra sao".

Góc nhìn hôm nay và cách đọc

Bộ phim BBC năm 1976 do Lawrence Gordon Clark đạo diễn, Denholm Elliott đóng vai người gác tín hiệu, được coi là một trong những chuyển thể truyện ma hay nhất của truyền hình Anh, quay ở một đoạn đường sắt có hầm và hào đá thật. Truyện cũng thường xuyên được dựng thành kịch sân khấu nhỏ vì chỉ có hai nhân vật chính.

• Đọc truyện: khoảng mười lăm trang, có bản điện tử miễn phí.
• Đọc kèm thư Dickens kể về Staplehurst: lá thư ông viết vài ngày sau tai nạn còn được lưu giữ và trích in trong nhiều tiểu sử.
• Xem phim BBC 1976: dài khoảng 40 phút.
• Tới Bảo tàng Đường sắt Quốc gia ở York (Anh) để xem đầu máy, toa và thiết bị tín hiệu thời Victoria, hiểu môi trường làm việc của người gác.