Ghi âm khi điều tra một hiện tượng lạ chỉ có giá trị nếu làm đúng ba việc: ghi định dạng không nén, đọc to ghi chú mọi tiếng động do chính mình gây ra ngay lúc nó xảy ra, và để người khác nghe "mù" trước khi kết luận nghe thấy gì. Ảnh phổ âm thanh (spectrogram) giúp nhìn thấy âm thanh thay vì chỉ nghe, nhờ đó phân biệt được tiếng nói, tiếng máy, tiếng gió và nhiễu điện. Không có máy ghi âm nào được kiểm chứng là thu được "giọng người cõi khác"; điều máy ghi được là mọi âm thanh vật lý lọt vào micro.
Vì sao ghi âm là thiết bị quan trọng nhất
Phần lớn lời kể về nhà bị đồn có ma bắt đầu bằng âm thanh: tiếng bước chân trên gác, tiếng gõ, tiếng thì thầm, tiếng cửa. Âm thanh cũng là thứ trí nhớ ta bóp méo nhanh nhất. Sau một đêm sợ hãi, "tiếng lách cách" có thể thành "tiếng ai gõ ba lần" khi kể lại cho người thứ hai. Một bản ghi tốt là thứ duy nhất giữ được âm thanh như nó đã xảy ra.
Chuyện người ta nghe ra lời nói trong tiếng rè, còn gọi là EVP, đã có bài riêng ở wiki batthuong. Bài này đi vào phần kỹ thuật: ghi thế nào cho bản ghi đáng tin, và đọc ảnh phổ ra sao.
Chọn máy và cài đặt
| Cài đặt | Nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Định dạng | WAV hoặc FLAC (không nén hoặc nén không mất dữ liệu) | MP3 và các định dạng nén có tổn hao bỏ bớt phần âm thanh mà mô hình nghe cho là "không cần", để lại vệt lạ trong tiếng nhỏ |
| Tần số lấy mẫu | 44,1 kHz hoặc 48 kHz | Đủ cho toàn bộ dải tai người nghe được |
| Tự động điều chỉnh mức thu (AGC) | Tắt | AGC khuếch đại mạnh khi phòng im lặng, biến tiếng rè nền thành tiếng "thì thầm" |
| Lọc giảm ồn | Tắt khi ghi, nếu cần thì xử lý sau trên bản sao | Bộ lọc tự động có thể tạo âm thanh giống tiếng nói từ nhiễu |
| Micro | Micro ngoài, gắn cố định trên giá | Cầm tay sẽ ghi cả tiếng ma sát áo, tiếng ngón tay |
Điện thoại hiện nay ghi âm khá tốt nếu dùng ứng dụng cho phép tắt xử lý tự động. Ứng dụng ghi âm mặc định thường bật lọc ồn và nén, phù hợp cho cuộc họp, không phù hợp cho điều tra.
Ghi âm ngay tại hiện trường: thói quen đánh dấu
Người điều tra có kinh nghiệm luôn "đánh dấu bằng lời": hễ có tiếng động do người trong nhóm gây ra, họ nói to ngay lập tức để bản ghi lưu luôn lời giải thích. Ví dụ: "Tôi vừa dịch ghế." "Đó là bụng tôi." "Có xe máy ngoài đường." "Anh Nam vừa thì thầm." Nghe thì buồn cười, nhưng thiếu thói quen này, nghe lại sau ba ngày sẽ không ai nhớ tiếng thì thầm lúc 1 giờ 12 phút là của ai.
- Đọc giờ và vị trí mỗi lần bắt đầu bản ghi mới.
- Ghi danh sách người có mặt và vị trí từng người.
- Ghi một phút "im lặng mẫu" khi mọi người đứng yên, để biết nền âm của căn phòng gồm những gì: tủ lạnh, quạt, tiếng xe xa.
- Không thì thầm. Nói bình thường. Thì thầm là loại âm dễ bị nhầm nhất khi nghe lại.
- Đặt hai máy ở hai vị trí. Một tiếng động thật trong phòng sẽ có ở cả hai bản ghi, lệch nhau vài phần nghìn giây theo khoảng cách. Một "giọng nói" chỉ có ở một máy rất có thể là nhiễu của chính máy đó.
Ảnh phổ âm thanh: nhìn thấy âm thanh
Ảnh phổ là một hình hai chiều: trục ngang là thời gian, trục dọc là tần số, độ sáng hoặc màu là độ mạnh. Phần mềm miễn phí như Audacity (chế độ xem Spectrogram) hay Sonic Visualiser làm được việc này.
Đọc ảnh phổ: vài hình dạng quen
- Tiếng người nói: các vạch ngang song song xếp chồng (hoạ âm), bắt đầu từ tần số cơ bản khoảng 85–255 Hz tuỳ giọng, cùng các dải đậm uốn lượn gọi là formant, ứng với nguyên âm. Phụ âm như "s", "x" hiện thành mảng nhiễu ở tần số cao.
- Tiếng điện lưới: một vạch ngang thẳng tắp ở 50 Hz (Việt Nam) và các bội số 100, 150 Hz. Đều đặn, không ngắt.
- Tiếng gõ, tiếng cạch: vạch đứng hẹp, trải rộng nhiều tần số.
- Tiếng gió, tiếng rè: mảng mờ rải đều, không có cấu trúc hoạ âm.
- Tiếng chim, côn trùng: nét cong lặp đi lặp lại, thường ở tần số cao.
- Nhiễu sóng điện thoại lọt vào mạch thu: chuỗi tiếng "rè rè tạch tạch" theo nhịp, nhìn trên ảnh phổ thành dãy vạch đứng cách đều.
Một "giọng nói" mà trên ảnh phổ không có cấu trúc hoạ âm nào thì rất có thể là nhiễu được tai và não ghép thành lời. Ngược lại, một đoạn có hoạ âm rõ thì nhiều khả năng là tiếng người thật, và câu hỏi tiếp theo là: người nào? Ở phòng bên, ngoài đường, trên tivi nhà hàng xóm, hay chính người trong nhóm.
Nghe mù: bước quyết định
Đây là bước hay bị bỏ qua nhất. Khi đã nghe người khác bảo "câu này là 'cứu tôi'", gần như ai nghe lại cũng thấy đúng là "cứu tôi". Hiện tượng não dùng kỳ vọng để lấp chỗ trống trong âm thanh mờ đã được nghiên cứu nhiều trong tâm lý học tri giác.
Cách làm công bằng:
- Cắt đoạn nghi vấn cùng vài đoạn "im lặng mẫu" và đoạn nhiễu bình thường, đặt tên ngẫu nhiên.
- Đưa cho ba đến năm người không biết gì về vụ việc nghe, mỗi người tự viết ra họ nghe thấy gì, không gợi ý trước.
- So kết quả. Nếu mỗi người nghe một câu khác nhau, hoặc nghe ra "lời" cả trong đoạn nhiễu bình thường, đoạn nghi vấn không có giá trị làm bằng chứng.
Một ví dụ kinh điển là chuyện "lời nhắn ẩn" khi phát ngược bài hát: các nghiên cứu của hai nhà tâm lý học Canada John Vokey và Don Read giữa thập niên 1980 cho thấy người nghe hầu như chỉ nhận ra "lời" khi đã được cho biết trước phải nghe gì. Đây là lý do mọi bản ghi gửi đi kèm chú thích phụ đề sẵn đều nên được nghe lại một lần không phụ đề.
Ghi âm dài ngày: khi tiếng động xảy ra "mỗi đêm"
Với lời kể kiểu "đêm nào cũng nghe tiếng bước trên trần", một máy ghi để chạy suốt đêm trong nhiều đêm hữu ích hơn một buổi ngồi chờ có cả nhóm. Mở bản ghi dài trên ảnh phổ, tiếng động hiện thành vạch, chỉ cần tua tới những vạch đó. Nhiều gia đình nhờ cách này mà tìm ra thủ phạm khá đời thường: chuột chạy trên trần thạch cao, mái tôn co lại khi nhiệt độ hạ lúc khuya, ống nước kêu khi nhà bên mở vòi, máy bơm tự khởi động.
Lưu ý: ghi âm trong nhà người khác, hoặc ghi lời người khác, cần sự đồng ý của họ. Không đặt máy ghi lén trong phòng riêng của bất kỳ ai.
Góc nhìn hôm nay: bản ghi tốt là món quà cho người nghi ngờ
Một bản ghi âm sạch, có đánh dấu, có đối chứng, có thể không chứng minh được điều gì siêu nhiên, nhưng nó cho phép người khác kiểm tra lại. Đó là điểm khác nhau căn bản giữa điều tra và kể chuyện. Chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là thu được "năng lượng ma" hay giọng của người đã khuất; thiết bị ghi âm chỉ ghi lại âm thanh, và chính vì chỉ ghi âm thanh nên nó trung thực hơn trí nhớ của chúng ta.
Ai muốn học thêm có thể tìm các khoá nhập môn miễn phí về âm học và xử lý tín hiệu, hoặc tài liệu hướng dẫn của Audacity về chế độ xem ảnh phổ. Một bài tập dễ: ghi giọng mình đọc năm nguyên âm a, e, i, o, u rồi xem chúng hiện ra khác nhau thế nào trên ảnh phổ.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm điều tra nên dùng định dạng gì?
Nên dùng WAV hoặc FLAC với tần số lấy mẫu 44,1 hoặc 48 kHz, tắt tự động điều chỉnh mức thu và lọc ồn. MP3 và lọc ồn tự động có thể tạo ra những vệt âm lạ trong đoạn nhỏ tiếng.
Ảnh phổ âm thanh là gì?
Ảnh phổ là hình biểu diễn âm thanh theo thời gian và tần số, độ sáng thể hiện độ mạnh. Nó giúp phân biệt tiếng người nói (có hoạ âm xếp chồng) với tiếng điện lưới, tiếng gõ và nhiễu rè.
Máy ghi âm có thu được giọng ma không?
Chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là thu được giọng của hồn ma. Máy ghi lại mọi âm thanh vật lý, và não người rất dễ nghe ra lời trong âm thanh mơ hồ, nhất là khi được gợi ý trước.
Vì sao nên nghe mù bản ghi?
Khi đã biết trước nội dung "nên nghe", người nghe gần như luôn nghe ra đúng nội dung đó. Để vài người chưa biết gì tự ghi lại họ nghe thấy gì là cách kiểm tra công bằng.
Phần mềm nào xem được ảnh phổ miễn phí?
Audacity có chế độ xem Spectrogram, Sonic Visualiser chuyên cho việc phân tích âm thanh. Cả hai đều miễn phí và chạy trên máy tính thông thường.
