Người Hà Lan bay (Flying Dutchman) là truyền thuyết của giới hàng hải về một con tàu ma bị đày phải đi biển mãi mãi, không bao giờ cập bến, thường được kể là hiện ra quanh mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi. Gặp nó là điềm xấu. Truyền thuyết xuất hiện trên giấy in từ cuối thế kỷ 18, nổi tiếng khắp châu Âu nhờ văn học và vở opera của Richard Wagner (1843). Lời giải khoa học được nhắc nhiều nhất cho những lần "thấy tàu ma" là ảo ảnh quang học trên biển, đặc biệt là ảo ảnh tầng trên kiểu Fata Morgana.
Câu chuyện: người thuyền trưởng thách trời
Bản kể phổ biến nhất có dạng thế này. Một thuyền trưởng người Hà Lan, khi thì tên Hendrik van der Decken, khi thì Bernard Fokke, đang cố vượt mũi Hảo Vọng giữa một cơn bão dữ. Thuỷ thủ van xin quay lại. Ông ta thề sẽ vượt mũi đất ấy dù phải đi đến tận ngày tận thế. Lời thề được "chấp nhận": con tàu bị đày lênh đênh mãi, không cập được bến nào.
Trong các dị bản, tàu ma hiện ra giữa bão với buồm căng dù gió ngược, ánh sáng lạ trên cột buồm, hoặc thả một chiếc xuồng nhỏ nhờ tàu khác mang thư về cho những người ở quê nhà, những người đã chết từ lâu. Thuỷ thủ nhận thư là mang hoạ vào thân.
Cái tên "Người Hà Lan bay" có thể chỉ con tàu, cũng có thể chỉ người thuyền trưởng. Bối cảnh Hà Lan không ngẫu nhiên: từ thế kỷ 17, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) chi phối tuyến biển qua mũi Hảo Vọng, và Cape Town được lập năm 1652 làm trạm tiếp tế. Tuyến đường ấy nổi tiếng gió bão, sóng lớn, đắm tàu nhiều.
Truyền thuyết lên giấy khi nào
Những ghi chép sớm nhất về tàu ma ở mũi Hảo Vọng thuộc cuối thế kỷ 18. Một cuốn sách du hành in năm 1795 dưới tên George Barrington (về chuyến đi tới New South Wales) nhắc tới việc thuỷ thủ kể về một con tàu Hà Lan bị đắm ngoài mũi đất, thỉnh thoảng hiện ra trong bão. Tác giả thật của cuốn sách vẫn còn bị nghi ngờ, nhưng đoạn văn cho thấy truyền thuyết đã lưu hành trong giới thuỷ thủ thời đó.
Năm 1821, tạp chí Blackwood's Edinburgh Magazine in truyện "Vanderdecken's Message Home", nơi thuyền trưởng ma nhờ tàu khác mang thư về nhà. Từ đây truyền thuyết đi vào văn học. Nhà thơ Đức Heinrich Heine kể lại chuyện trong Hồi ký của ngài von Schnabelewopski (1833), thêm chi tiết: cứ bảy năm thuyền trưởng được lên bờ một lần, và chỉ được giải thoát nếu tìm được một người phụ nữ chung thuỷ đến chết.
Wagner và vở opera năm 1843
Richard Wagner dựa vào bản của Heine để viết vở Der fliegende Holländer (Người Hà Lan bay), công diễn lần đầu ở Dresden năm 1843. Wagner kể rằng ý tưởng âm nhạc đến với ông sau một chuyến vượt biển dữ dội từ Riga sang London năm 1839, khi tàu phải tránh bão vào vịnh hẹp ở bờ biển Na Uy. Trong vở opera, thuyền trưởng gặp cô gái Senta, người yêu ông và sẵn sàng chết vì sự chung thuỷ ấy; cái chết của nàng giải thoát ông.
Từ vở opera này, Flying Dutchman thành một biểu tượng văn hoá châu Âu: người lữ khách bị nguyền rủa, khát khao được nghỉ ngơi. Thế kỷ 21, khán giả trẻ biết con tàu chủ yếu qua loạt phim Cướp biển vùng Caribe, nơi nó thành con tàu của Davy Jones, một sáng tác mới hoàn toàn so với truyền thuyết.
Vụ "thấy tàu ma" nổi tiếng năm 1881
Lời chứng hay được trích nhất đến từ chuyến đi vòng quanh thế giới của tàu Hải quân Anh HMS Bacchante, có hai hoàng tử trẻ trên tàu là Albert Victor và George (sau này là vua George V). Theo nhật ký chuyến đi, in trong cuốn The Cruise of HMS Bacchante (1886), rạng sáng ngày 11 tháng 7 năm 1881, ngoài khơi nước Úc, người canh và sĩ quan trực thấy một con tàu phát ánh đỏ lạ, cột buồm và buồm hiện rõ, rồi biến mất. Nhật ký ghi có mười ba người trông thấy. Cũng trong ngày đó, người thuỷ thủ đầu tiên báo thấy tàu bị ngã từ trên cột buồm xuống và chết.
Đây là lời chứng đáng chú ý vì được ghi bởi người có học, trên một tàu hải quân, có ngày giờ cụ thể. Nhưng nó vẫn là lời chứng về một thứ được nhìn thấy trong vài phút lúc trời chưa sáng, không có cách nào kiểm tra lại. Cái chết của người thuỷ thủ là tai nạn có thật; việc nối nó với "lời nguyền" là cách kể của người đọc sau này.
Lời giải: ảo ảnh trên biển
Lời giải được các nhà khí tượng và vật lý nhắc nhiều nhất là ảo ảnh. Ánh sáng đi qua các lớp không khí có nhiệt độ khác nhau sẽ bị bẻ cong. Trên biển lạnh, lớp không khí sát mặt nước lạnh hơn lớp phía trên (nghịch nhiệt), ánh sáng từ một con tàu ở xa, thậm chí ở dưới đường chân trời, có thể bị bẻ cong xuống mắt người quan sát.
| Loại ảo ảnh | Điều kiện | Người quan sát thấy gì |
|---|---|---|
| Ảo ảnh tầng dưới | Mặt đất, mặt đường nóng hơn không khí phía trên | "Vũng nước" trên đường nhựa trưa hè, cảnh vật bị lật ngược phía dưới |
| Ảo ảnh tầng trên | Mặt biển lạnh, không khí phía trên ấm hơn | Tàu, đảo ở xa hiện lơ lửng trên đường chân trời, có khi lộn ngược |
| Fata Morgana | Nhiều lớp nghịch nhiệt chồng lên nhau | Hình ảnh bị kéo dài, chồng tầng, biến dạng liên tục như lâu đài, như tàu khổng lồ |
| Hiện tượng "nổi lên" (looming) | Nghịch nhiệt mạnh | Vật ở dưới đường chân trời hiện ra rõ, to bất thường |
Với một Fata Morgana, một con tàu bình thường ở xa có thể hiện ra như một tàu ma cao vút, bay trên mặt biển, rồi tan biến khi lớp không khí thay đổi. Đó gần như đúng là những gì truyền thuyết tả. Tên gọi Fata Morgana lấy từ tiên nữ Morgan le Fay, vì ảo ảnh này nổi tiếng ở eo biển Messina (Ý), nơi người xưa tưởng là lâu đài của bà tiên.
Ngoài ảo ảnh, còn có lửa thánh Elmo: hiện tượng phóng điện phát sáng xanh tím trên đỉnh cột buồm khi trời giông, khiến con tàu trông như rực sáng trong bão. Những con tàu thật bị bỏ trôi sau tai nạn cũng góp phần nuôi truyền thuyết, nhưng câu chuyện tàu Mary Celeste đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
Tàu ma ở nơi khác
Người Hà Lan bay không đơn độc. Đảo Chiloé ở miền nam Chile có Caleuche, con tàu ma sáng rực, đầy tiếng nhạc, chở hồn người chết đuối. Vùng biển Bắc Đại Tây Dương có nhiều chuyện "tàu lửa ma" cháy sáng trên vịnh. Các cảng biển châu Á cũng có chuyện thuyền ma, đèn trên biển. Khắp nơi, biển là chỗ con người nhỏ bé nhất, nên tàu ma là chuyện ma của dân đi biển.
Góc nhìn hôm nay
Truyền thuyết Người Hà Lan bay là một tư liệu về đời sống thuỷ thủ thời thuyền buồm: tháng trời trên biển, sợ đắm, sợ bão, nhớ nhà, và những lá thư không bao giờ tới nơi. Lời giải ảo ảnh không làm câu chuyện mất hay, mà còn cho người đọc một thứ để tự quan sát.
- Tự thấy ảo ảnh: một ngày nắng nóng, nhìn dọc mặt đường nhựa dài để thấy "vũng nước" ảo. Ở bờ biển lạnh, ngày lặng gió, có thể thấy tàu xa hiện lơ lửng nếu may mắn.
- Nghe opera: phần mở màn (overture) của Der fliegende Holländer chỉ khoảng mười phút, tả biển bão rất rõ.
- Đến mũi Hảo Vọng: khu bảo tồn Cape Point gần Cape Town có ngọn hải đăng cũ, và tuyến tàu leo dốc đưa khách lên hải đăng được đặt tên Flying Dutchman theo truyền thuyết.
- Đọc thêm: các sách về văn hoá dân gian hàng hải, hoặc tài liệu của các cơ quan khí tượng về ảo ảnh quang học.
Câu hỏi thường gặp
Người Hà Lan bay là gì?
Người Hà Lan bay (Flying Dutchman) là truyền thuyết về một con tàu ma bị đày phải đi biển mãi mãi, không bao giờ cập bến, thường hiện ra quanh mũi Hảo Vọng. Thuyền trưởng được kể là đã thề sẽ vượt mũi đất dù phải đi đến tận thế. Gặp tàu ma được coi là điềm xấu.
Tàu ma Flying Dutchman có thật không?
Không có bằng chứng nào cho thấy có một con tàu ma thật. Truyền thuyết lưu hành trong giới thuỷ thủ từ cuối thế kỷ 18. Những lần "thấy tàu ma" có thể giải thích bằng ảo ảnh quang học trên biển lạnh như Fata Morgana, hoặc lửa thánh Elmo trên cột buồm.
Vua George V có thấy tàu ma không?
Nhật ký chuyến đi của tàu HMS Bacchante, có hoàng tử George trên tàu, ghi rằng rạng sáng 11/7/1881 ngoài khơi Úc có mười ba người thấy một con tàu phát ánh đỏ rồi biến mất. Đây là lời chứng có ghi chép, nhưng không thể kiểm tra lại và có thể là ảo ảnh.
Fata Morgana là gì?
Fata Morgana là một dạng ảo ảnh tầng trên phức tạp, xảy ra khi có nhiều lớp không khí nóng lạnh chồng nhau. Hình ảnh tàu, đảo ở xa bị kéo dài, chồng tầng, lơ lửng trên chân trời và thay đổi liên tục. Tên gọi lấy từ tiên nữ Morgan le Fay.
Vở opera Người Hà Lan bay của ai?
Vở Der fliegende Holländer của Richard Wagner, công diễn lần đầu ở Dresden năm 1843. Wagner dựa trên bản kể của Heinrich Heine, trong đó thuyền trưởng chỉ được giải thoát nhờ tình yêu chung thuỷ của một người phụ nữ.
