Hội Nghiên cứu Tâm linh (Society for Psychical Research, SPR) thành lập ở London năm 1882, là tổ chức học thuật đầu tiên đặt mục tiêu khảo sát chuyện ma, thần giao cách cảm và đồng tử bằng phương pháp khoa học, không mặc định tin hay không tin. Hội đưa vào nghiên cứu những thói quen mà nay ta coi là đương nhiên: ghi lời chứng ngay, tìm người làm chứng thứ hai, đối chiếu ngày giờ. Kết quả của hội vừa vạch trần nhiều đồng tử, vừa để lại kho dữ liệu lớn nhất thế kỷ 19 về trải nghiệm lạ của người thường.
Ai lập ra SPR và vì sao
Đầu thập niên 1880, phong trào thông linh đã ba mươi năm tuổi. Báo chí đầy chuyện đồng tử, các vụ lật tẩy cũng nhiều không kém, nhưng chưa ai tập hợp chứng cứ một cách bài bản. Tháng 1/1882, nhà vật lý William Barrett triệu tập một hội nghị ở London để bàn chuyện lập một hội nghiên cứu. Hội ra đời ngay tháng sau, tháng 2/1882.
Nòng cốt là một nhóm trí thức gắn với Đại học Cambridge:
- Henry Sidgwick, giáo sư triết học đạo đức, chủ tịch đầu tiên, nổi tiếng là người cực kỳ thận trọng.
- Eleanor Sidgwick, vợ ông, nhà toán học, về sau là hiệu trưởng Newnham College và là một trong những nhà điều tra sắc sảo nhất của hội.
- Frederic W. H. Myers, nhà thơ, nhà phê bình, người đặt ra chữ "telepathy" (thần giao cách cảm).
- Edmund Gurney, người gánh phần lớn việc thu thập, phân loại lời chứng.
Động cơ của họ pha trộn. Nhiều người trong nhóm mất niềm tin tôn giáo truyền thống trước làn sóng Darwin và muốn biết liệu có bằng chứng thực nghiệm cho sự sống sau cái chết. Họ không giấu điều đó. Nhưng họ cũng hiểu rằng nếu muốn được giới khoa học nghe, họ phải khắt khe hơn chính đối thủ.
Phương pháp: biến lời đồn thành hồ sơ
Đóng góp lớn nhất của SPR không phải phát hiện nào, mà là cách làm việc. Với một câu chuyện ma, hội đặt ra yêu cầu:
- Người kể phải là người trực tiếp trải qua, không phải nghe lại.
- Lời kể phải viết ra, ký tên, càng gần thời điểm xảy ra càng tốt.
- Phải có người thứ hai xác nhận, ví dụ người được kể lại ngay hôm đó.
- Các chi tiết kiểm được (ngày mất của ai đó, giờ tàu chạy, thời tiết) phải đối chiếu với giấy tờ.
Nghe thì đơn giản, nhưng thời đó chưa ai làm có hệ thống như vậy với chuyện lạ. Rất nhiều câu chuyện "kinh điển" rơi rụng ngay ở bước hai hay bước ba: người kể nhớ sai ngày, người làm chứng không còn nhớ, hoặc câu chuyện đã được tô vẽ qua nhiều lần kể.
Những công trình lớn
Phantasms of the Living (1886)
Gurney, Myers và Frank Podmore xuất bản bộ sách hai tập dày, tập hợp hàng trăm trường hợp "ảo ảnh khủng hoảng": người thấy hoặc nghe người thân xuất hiện đúng lúc người đó gặp nạn hay qua đời ở nơi xa. Các tác giả lập luận rằng số trùng khớp vượt quá mức ngẫu nhiên. Người phê bình chỉ ra rằng ước tính "mức ngẫu nhiên" dựa trên nhiều giả định khó kiểm, và trí nhớ về thời điểm có xu hướng tự điều chỉnh cho khớp sau khi biết tin.
Census of Hallucinations (1894)
Đây là cuộc khảo sát quy mô lớn đầu tiên về ảo giác ở người khoẻ mạnh. Hội hỏi khoảng 17.000 người một câu: khi đang tỉnh táo, bạn có bao giờ thấy, nghe hay cảm thấy có người hoặc vật mà không có nguyên nhân bên ngoài không? Khoảng một phần mười trả lời có. Con số này có giá trị lâu dài vượt khỏi chuyện ma: nó cho thấy ảo giác thoáng qua ở người bình thường không hiếm, điều tâm lý học hiện đại xác nhận lại nhiều lần.
Báo cáo Hodgson (1885)
Hội cử Richard Hodgson sang Ấn Độ điều tra những bức thư được cho là hiện ra bằng cách siêu nhiên quanh Helena Blavatsky, một nhân vật rất nổi tiếng thời đó. Báo cáo kết luận có gian lận, kể cả phát hiện một chiếc tủ có ngăn bí mật. Báo cáo này đến nay vẫn bị phe ủng hộ bà tranh cãi, nhưng nó cho thấy SPR sẵn sàng đối đầu với những tên tuổi lớn.
Leonora Piper và các nhà tâm lý Mỹ
Bà Leonora Piper ở Boston là đồng tử "tinh thần" (nói khi xuất thần), được nhà tâm lý học William James phát hiện năm 1885 và được Hodgson theo dõi nhiều năm, kể cả cho thám tử bám theo để chắc bà không thu thập thông tin trước về khách. Không ai bắt được bà gian lận theo kiểu thô. Nhưng các phân tích về sau, kể cả của chính người trong hội, cho thấy phần lớn "trúng" có thể giải thích bằng gợi ý, câu hỏi dò và phản hồi của khách. Kỹ thuật này về sau được gọi là đọc nguội, chuyện có bài riêng ở wiki khác trong hệ.
Dòng thời gian
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1882 | Thành lập SPR ở London; Henry Sidgwick làm chủ tịch |
| 1884–1885 | Ra đời hội anh em ở Mỹ (American Society for Psychical Research); Báo cáo Hodgson |
| 1886 | Phantasms of the Living |
| 1894 | Công bố Census of Hallucinations |
| 1894–1895 | William James làm chủ tịch hội |
| 1903 | Sách Human Personality and Its Survival of Bodily Death của Myers (xuất bản sau khi ông mất) |
| 1913 | Triết gia Henri Bergson làm chủ tịch hội |
| 1956 | Báo cáo về nhà xứ Borley chỉ trích Harry Price |
Danh sách chủ tịch của SPR có nhiều tên tuổi khoa học và triết học lớn, trong đó có nhà vật lý Lord Rayleigh, giải Nobel Vật lý 1904. Điều đó cho thấy vào cuối thế kỷ 19, nghiên cứu tâm linh chưa bị đẩy ra rìa học thuật như ngày nay.
Nội bộ chia rẽ: tin, nghi, và ở giữa
SPR không bao giờ là một khối đồng nhất. Ngay từ thập niên 1880, nhiều thành viên theo thông linh rời hội vì thấy hội quá nghi ngờ đồng tử. Năm 1930, Arthur Conan Doyle cũng rời hội với lý do tương tự. Ở phía kia, những người như Frank Podmore và về sau Eric Dingwall thường kết luận hiện tượng là lừa đảo hoặc nhầm lẫn.
Chính sự giằng co ấy làm nên giá trị của hội: không ai trong hội nắm toàn quyền kết luận. Một báo cáo thiên về tin có thể bị thành viên khác phản bác ngay trên tạp chí của hội. Đến nay SPR vẫn hoạt động ở London, ra tạp chí Journal of the Society for Psychical Research và giữ quan điểm chính thức là hội không có quan điểm chung về việc hiện tượng tâm linh có thật hay không.
Di sản: từ chuyện ma đến tâm lý học
Phần nhiều chủ đề SPR theo đuổi về sau thành đề tài chính danh của tâm lý học: ảo giác ở người bình thường, ký ức méo mó theo thời gian, trạng thái phân ly, sức mạnh của ám thị. William James đưa nhiều quan sát của hội vào các công trình tâm lý học của mình. Ngành "tâm lý học dị thường" (anomalistic psychology) hiện đại, nghiên cứu vì sao con người có trải nghiệm lạ mà không mặc định nguyên nhân siêu nhiên, có thể coi là hậu duệ của SPR theo một nghĩa nào đó.
Trong khi đó, câu hỏi gốc mà các nhà sáng lập muốn trả lời, liệu có bằng chứng thực nghiệm cho sự sống sau cái chết, sau hơn 140 năm vẫn chưa có câu trả lời được giới khoa học chấp nhận.
Góc nhìn hôm nay
Bộ yêu cầu bốn bước của SPR vẫn là cách tốt nhất để nghe một câu chuyện lạ, kể cả câu chuyện trong nhà mình. Ai trực tiếp thấy? Đã ghi lại lúc nào? Ai khác xác nhận? Chi tiết nào kiểm được? Một câu chuyện qua được cả bốn câu hỏi vẫn chưa chứng minh có ma, nhưng một câu chuyện không qua được câu nào thì gần như chắc chắn đã bị nhào nặn qua nhiều lần kể.
Muốn tìm hiểu thêm: SPR có trang web chính thức và kho lưu trữ, một phần nằm ở Thư viện Đại học Cambridge. Cuốn Ghost Hunters của Deborah Blum (2006) kể lại thế hệ đầu của SPR và William James rất sinh động. Cuốn Anomalistic Psychology của Christopher French và Anna Stone (2014) cho thấy câu hỏi của SPR được tâm lý học ngày nay tiếp tục ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Hội Nghiên cứu Tâm linh SPR là gì?
SPR là hội học thuật thành lập ở London năm 1882 để khảo sát chuyện ma, thần giao cách cảm và đồng tử bằng phương pháp khoa học. Hội vẫn hoạt động và không có quan điểm chung về việc hiện tượng tâm linh có thật hay không.
Ai thành lập SPR?
Nòng cốt là nhóm trí thức gắn với Cambridge gồm Henry Sidgwick (chủ tịch đầu tiên), Eleanor Sidgwick, Frederic Myers và Edmund Gurney; nhà vật lý William Barrett là người triệu tập hội nghị khởi đầu tháng 1/1882.
Census of Hallucinations là gì?
Đó là cuộc khảo sát công bố năm 1894, hỏi khoảng 17.000 người xem họ từng có ảo giác lúc tỉnh táo hay chưa. Khoảng một phần mười trả lời có, cho thấy ảo giác thoáng qua ở người khoẻ mạnh không hiếm.
SPR đã chứng minh được ma có thật chưa?
Chưa. Hội vạch trần nhiều đồng tử, ghi nhận nhiều câu chuyện chưa giải thích được, nhưng không đưa ra được bằng chứng nào cho sự sống sau cái chết được giới khoa học chấp nhận.
SPR khác phong trào thông linh thế nào?
Phong trào thông linh là niềm tin rằng người sống liên lạc được với người chết. SPR là hội nghiên cứu, có cả người tin lẫn người hoài nghi, và nhiều thành viên theo thông linh đã rời hội vì thấy hội quá khắt khe.
