Người đi nhờ xe biến mất: truyền thuyết đô thị khắp thế giới

"Người đi nhờ xe biến mất" (vanishing hitchhiker) là truyền thuyết đô thị phổ biến bậc nhất thế giới: một tài xế cho một cô gái đứng bên đường đi nhờ, cô ngồi ghế sau, cho địa chỉ nhà, rồi biến mất trước khi tới nơi; tài xế gõ cửa thì được người nhà cho biết cô đã chết nhiều năm trước, đúng ngày hôm đó, trên chính đoạn đường ấy. Nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Jan Harold Brunvand chọn chuyện này làm tên cuốn sách The Vanishing Hitchhiker (1981), mở đầu cho việc nghiên cứu truyền thuyết đô thị như một thể loại nghiêm túc. Chuyện có hàng trăm dị bản, ở hầu hết các nước có đường sá và xe cộ.

Cấu trúc của câu chuyện

Dù đổi bối cảnh, câu chuyện gần như luôn có các mảnh sau:

1. Người lạ bên đường: thường là cô gái trẻ, áo trắng hoặc váy dạ hội, đứng một mình ở đoạn đường vắng, đêm khuya, thường là trời mưa.
2. Lên xe, ít nói: cô ngồi ghế sau, cho địa chỉ, cả quãng đường im lặng hoặc trả lời qua loa.
3. Biến mất: tài xế quay lại thì ghế sau trống, có khi ướt.
4. Lời xác nhận: tài xế tới địa chỉ, một người mẹ hoặc người cha già ra mở cửa, nhìn ảnh, kể rằng con gái họ chết vì tai nạn trên đường ấy, và hôm nay là ngày giỗ.
5. Vật làm chứng (ở nhiều bản): chiếc áo khoác tài xế cho mượn được tìm thấy vắt trên mộ cô gái.

Câu chuyện hầu như luôn được kể như chuyện xảy ra với "bạn của một người bạn", ở một con đường mà người nghe biết. Đó là dấu hiệu của truyền thuyết đô thị.

Từ xe ngựa đến xe hơi

Truyền thuyết này không sinh ra cùng xe hơi. Hai nhà nghiên cứu Richard K. Beardsley và Rosalie Hankey, trong một bài nghiên cứu năm 1942 trên tạp chí văn hoá dân gian California, đã thu thập hàng chục bản kể từ khắp nước Mỹ và chia chúng thành nhiều nhóm. Một số bản cũ hơn có người đi ngựa hoặc xe ngựa cho một cô gái đi nhờ. Chuyện "người khách lạ hoá ra là người chết" thì còn cổ hơn nữa, có mặt trong văn hoá dân gian châu Âu và nhiều nơi khác từ lâu trước thế kỷ 20.

Xe hơi chỉ là chiếc áo mới cho câu chuyện cũ. Nó thêm vào những chi tiết rất thời hiện đại: đèn pha trong mưa, ghế sau, đường cao tốc vắng, và cái chết vì tai nạn giao thông, một kiểu chết rất "thế kỷ 20".

Những dị bản nổi tiếng

Resurrection Mary ở Chicago

Tại Chicago, chuyện "Resurrection Mary" lưu hành từ khoảng thập niên 1930: một cô gái tóc vàng, váy trắng, được kể là hay đứng ven đường Archer Avenue gần nghĩa trang Resurrection, xin đi nhờ hoặc nhảy múa ở một vũ trường gần đó, rồi biến mất khi xe chạy ngang cổng nghĩa trang. Người ta đã đưa ra nhiều giả thuyết về "Mary thật", nhưng không có danh tính nào được xác nhận chắc chắn. Đây là ví dụ cho thấy một truyền thuyết toàn cầu bám rễ vào một địa danh cụ thể.

Người đi nhờ xe nói tiên tri

Một nhóm dị bản khác cho người đi nhờ xe nói một lời tiên đoán, về thiên tai, chiến tranh, hay ngày tận thế, rồi biến mất. Các nhà nghiên cứu ghi nhận dị bản này thường bùng lên vào những lúc xã hội lo âu.

Hành khách ma của taxi ở Ishinomaki

Sau trận động đất và sóng thần Tōhoku năm 2011, một sinh viên xã hội học tại Đại học Tohoku Gakuin là Kudo Yuka đã phỏng vấn tài xế taxi ở thành phố Ishinomaki cho luận văn tốt nghiệp. Một số tài xế kể từng chở những hành khách cho địa chỉ ở vùng bị sóng cuốn sạch, rồi biến mất khỏi ghế sau. Có người vẫn bật đồng hồ tính tiền và tự trả. Nghiên cứu được báo chí Nhật đưa tin năm 2016. Điều đáng chú ý là các tài xế không kể với vẻ sợ hãi; họ kể như một cách tưởng nhớ những người đã mất trong thảm hoạ.

Bảng so sánh vài dị bản

Vì sao truyền thuyết này lan khắp nơi

"Bạn của một người bạn"

Nhà văn Anh Rodney Dale đặt ra từ viết tắt FOAF (friend of a friend) năm 1978 để chỉ nguồn của những câu chuyện kiểu này. Người kể không bao giờ là người chứng kiến, nhưng luôn gần đủ để nghe có vẻ đáng tin. Khi ai đó cố lần về nguồn, chuỗi người kể đứt ở đâu đó. Brunvand dùng phương pháp này cho rất nhiều truyền thuyết và hầu như không bao giờ tìm được người chứng kiến đầu tiên.

Một câu chuyện hoàn hảo để kể

Truyện ngắn, có nút thắt rõ ràng, có cú lật cuối, có chi tiết kiểm chứng giả (áo khoác trên mộ, tấm ảnh trên tường). Người nghe nhớ ngay sau một lần và kể lại được ngay. Mỗi lần kể lại, người kể đặt nó vào con đường gần nhà mình, thế là truyền thuyết mọc rễ ở khắp nơi.

Nỗi lo có thật

Câu chuyện chạm vào những nỗi lo có thật: đi một mình ban đêm, cho người lạ lên xe, tai nạn giao thông, cái chết của người trẻ. Nó cũng chạm vào nỗi đau của người mất con. Ở Ishinomaki, nó là cách một cộng đồng nói về những người không kịp chào tạm biệt.

Trí nhớ và đêm tối

Người lái xe đêm khuya, mệt mỏi, nhìn trong mưa, rất dễ nhầm, dễ quên chi tiết, dễ tự điền vào chỗ trống khi kể lại. Các nhà tâm lý học trí nhớ đã chỉ ra rằng mỗi lần kể lại, ta tái tạo ký ức chứ không phát lại nguyên vẹn. Một trải nghiệm mơ hồ có thể dần mang hình dạng của câu chuyện mà người kể đã nghe từ trước.

Nhìn tỉnh táo và tìm hiểu thêm

Chưa có trường hợp "người đi nhờ xe biến mất" nào được kiểm chứng độc lập. Nhưng việc không kiểm chứng được không làm truyền thuyết mất giá trị. Nó là một trong những câu chuyện được nghiên cứu kỹ nhất của văn hoá dân gian hiện đại, và là ví dụ điển hình để hiểu cách một câu chuyện đi từ miệng này sang miệng khác, từ nước này sang nước khác.

• Đọc Brunvand: The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and Their Meanings (1981) là cuốn nhập môn tốt nhất; ông còn viết nhiều tập tiếp theo.
• Tra cứu một lời đồn: trang Snopes.com, mở từ giữa thập niên 1990, có kho bài lần gốc truyền thuyết đô thị bằng tiếng Anh.
• Tự làm thí nghiệm nhỏ: hỏi năm người quen xem họ từng nghe chuyện ma trên đường nào chưa, ghi lại chi tiết, rồi so với cấu trúc năm bước ở trên. Rất có thể sẽ thấy cùng một bộ khung.
• Đọc về Ishinomaki: các bài báo năm 2016 về nghiên cứu của Kudo Yuka, và các sách về văn hoá tưởng niệm sau thảm hoạ 2011.