Vụ ma Rosenheim là chuỗi sự cố lạ xảy ra trong văn phòng của một luật sư ở thị trấn Rosenheim, bang Bayern (Tây Đức khi ấy), cuối năm 1967: bóng đèn nổ, đèn huỳnh quang tắt, cầu chì nhảy, điện thoại tự gọi số báo giờ nhiều lần mỗi phút, tranh trên tường xoay. Nhà cận tâm lý học Hans Bender và hai nhà vật lý đến điều tra, ghi nhận những dao động điện không giải thích được, và nhận thấy sự việc chỉ xảy ra khi một nữ nhân viên trẻ có mặt. Đến nay vụ này vẫn còn tranh cãi: người tin coi đây là ca "ma quậy" được đo đạc tốt nhất, người hoài nghi cho rằng phép đo chưa loại trừ được khả năng tác động bằng tay.
Một văn phòng bình thường ở miền nam nước Đức
Văn phòng thuộc về luật sư Sigmund Adam, nằm ở Rosenheim, một thị trấn cách München khoảng một giờ đi xe. Từ mùa hè năm 1967, nhân viên bắt đầu gặp chuyện lạ với điện thoại: các cuộc gọi bị ngắt, chuông reo không có ai, hoá đơn điện thoại cao bất thường.
Khi đối chiếu, người ta phát hiện văn phòng đã gọi tới số dịch vụ báo giờ một số lần rất lớn, có lúc vài lần trong một phút — nhanh hơn tốc độ một người có thể quay số trên điện thoại quay đĩa thời đó, theo lập luận của những người tin. Cùng lúc, bóng đèn nổ, đèn ống tắt phụt, cầu chì nhảy không rõ lý do.
Cuộc điều tra của các kỹ sư điện
Ban đầu, đây là chuyện kỹ thuật. Công ty điện địa phương được gọi tới. Họ thay đồng hồ, gắn thiết bị ghi điện áp, có lúc còn đưa văn phòng sang dùng máy phát điện riêng để tách khỏi lưới điện. Thiết bị ghi vẫn cho thấy những cú giật lớn trên đồ thị mà họ không tìm được nguyên nhân trong hệ thống.
Bưu điện, đơn vị quản lý điện thoại khi ấy, cũng kiểm đường dây và tổng đài, không tìm ra lỗi.
Điểm làm vụ Rosenheim khác các chuyện ma kể bên bếp lửa: có giấy tờ của bên thứ ba, có biểu đồ máy ghi, có kỹ sư không quan tâm tới ma quỷ ký tên vào biên bản.
Hans Bender và các nhà vật lý
Hans Bender là giáo sư ở Freiburg, người đứng đầu Viện nghiên cứu các lĩnh vực biên của tâm lý học và vệ sinh tâm thần (IGPP), và là nhà cận tâm lý học nổi tiếng nhất nước Đức thời ấy. Ông tới Rosenheim cuối năm 1967. Hai nhà vật lý từ Viện Max Planck về vật lý plasma, Friedbert Karger và Gerhard Zicha, cũng tham gia đo đạc.
Họ ghi nhận:
- Máy ghi điện áp có dao động mà họ không giải thích được bằng lỗi nguồn hay thiết bị.
- Đèn treo trần đung đưa, được quay phim.
- Tranh trên tường xoay quanh đinh treo, ngăn kéo tự mở, theo lời kể của nhân viên và người quan sát.
- Các sự cố chỉ xảy ra trong giờ làm việc, và có liên hệ với sự có mặt của một nữ nhân viên trẻ.
Bender giải thích theo hướng "tâm động lực tự phát tái diễn" — ý tưởng cho rằng căng thẳng tâm lý của một người có thể vô thức tác động lên vật chất. Đây là giả thuyết của ngành cận tâm lý học; nó chưa được khoa học chính thống chấp nhận vì thiếu cơ chế và thiếu kết quả lặp lại được.
Khi nữ nhân viên rời đi
Đầu năm 1968, nữ nhân viên ấy nghỉ việc ở văn phòng. Các hiện tượng dừng lại. Những người tin coi đây là bằng chứng mạnh về mối liên hệ giữa cô và sự việc. Người hoài nghi chỉ ra rằng mối liên hệ ấy cũng hoàn toàn phù hợp với giả thuyết cô tự tay gây ra một phần hay toàn bộ sự việc.
Câu chuyện có mặt trái nhân văn đáng nói: người phụ nữ trẻ bị cả báo chí lẫn dư luận gán làm "nguồn" của hiện tượng, bị đồn thổi trong đời tư và công việc. Dù cách giải thích nào đúng, cô là người chịu thiệt nhiều nhất. Bài này cố ý không nhắc tên cô.
Lập luận của hai phía
| Điểm | Phía tin là hiện tượng lạ | Phía hoài nghi |
|---|---|---|
| Cuộc gọi báo giờ | Tần suất quá nhanh để quay số bằng tay | Cơ chế tổng đài cơ khí thời đó có thể bị kích bằng thao tác ngắt nhanh cần gác máy; độ chính xác của bản ghi bị đặt câu hỏi |
| Dao động điện áp | Thiết bị của chuyên gia ghi lại, có cả khi dùng máy phát riêng | Biểu đồ máy ghi kim có thể bị tác động cơ học; chưa rõ máy được bảo vệ khỏi va chạm tới đâu |
| Đèn đung đưa, tranh xoay | Có phim, có nhiều người thấy | Không có camera theo dõi liên tục người bị nghi; có thể tác động lúc không ai nhìn |
| Hiện tượng dừng khi cô nghỉ | Chứng tỏ liên hệ với cô | Cũng phù hợp với việc cô là người gây ra |
Có những bản kể cho rằng ở giai đoạn cuối, có người nhìn thấy hoặc nghi thấy thao tác bằng tay; những thông tin này không đồng nhất giữa các nguồn, và bài này không coi đó là kết luận.
Vì sao Rosenheim quan trọng
Rosenheim thường được giới cận tâm lý học xếp vào nhóm vụ "mạnh nhất" chính vì có đo đạc. Nhưng chính vụ này cho thấy giới hạn của việc đo đạc khi không có kiểm soát. Một máy đo chỉ ghi lại một sự kiện; nó không nói ai gây ra sự kiện. Muốn biết điều đó, cần một thiết kế loại trừ: người bị nghi bị quan sát liên tục, thiết bị được niêm phong, sự kiện được dự đoán trước. Những điều ấy chưa từng được làm đầy đủ ở Rosenheim, phần vì đây là một văn phòng đang làm việc chứ không phải phòng thí nghiệm.
So với các vụ trước như Tedworth hay Cock Lane, Rosenheim hiện đại hơn ở chỗ có máy, nhưng mô thức thì giống hệt: một người trẻ ở trung tâm, một nhóm người lớn chú ý, và hiện tượng biến mất khi người đó rời đi.
Tìm hiểu thêm
Viện IGPP ở Freiburg vẫn hoạt động và lưu trữ hồ sơ của Bender. Nhiều sách về poltergeist, cả từ phía tin lẫn hoài nghi, có chương về Rosenheim; cuốn Anomalistic Psychology (2014) của Christopher French và Anna Stone giúp người đọc hiểu tâm lý học đứng ở đâu với các vụ như thế này. Nếu đọc bản tường thuật của phía tin, hãy tìm xem ai được quan sát, lúc nào, và có ai theo dõi người bị nghi suốt thời gian sự việc xảy ra hay không.
Một ghi chú thực tế cho người gặp chuyện điện chập chờn ở nhà: đèn nhấp nháy, cầu dao nhảy, thiết bị tự bật tắt gần như luôn có nguyên nhân kỹ thuật — dây lỏng, quá tải, thiết bị hỏng, chuột cắn dây. Gọi thợ điện có chứng chỉ, đừng để lâu vì đó là nguy cơ cháy nổ thật.
Câu hỏi thường gặp
Vụ ma Rosenheim xảy ra khi nào?
Các sự cố bắt đầu từ mùa hè năm 1967 trong văn phòng luật sư Sigmund Adam ở Rosenheim, bang Bayern, Tây Đức, đạt đỉnh cuối năm 1967 và dừng vào đầu năm 1968.
Ai điều tra vụ Rosenheim?
Ban đầu là công ty điện và bưu điện địa phương. Sau đó là nhà cận tâm lý học Hans Bender ở Freiburg cùng hai nhà vật lý Friedbert Karger và Gerhard Zicha của Viện Max Planck về vật lý plasma.
Vụ Rosenheim đã có lời giải chưa?
Chưa có lời giải được chấp nhận. Các phép đo ghi nhận dao động điện khó giải thích, nhưng không có kiểm soát đủ chặt để loại trừ khả năng tác động bằng tay, nên vụ việc vẫn còn tranh cãi.
Vì sao hiện tượng ở Rosenheim dừng lại?
Hiện tượng dừng khi một nữ nhân viên trẻ nghỉ việc ở văn phòng. Người tin coi đó là bằng chứng cô là "tâm điểm" của hiện tượng; người hoài nghi cho rằng điều đó cũng phù hợp với giả thuyết cô tự gây ra.
Poltergeist là gì?
Poltergeist là từ tiếng Đức, ghép "poltern" (gây ồn, khua khoắng) và "Geist" (hồn). Từ này chỉ loại hiện tượng tiếng động, đồ vật xê dịch thường xoay quanh một người, hay gặp trong các vụ được kể như Rosenheim hay Enfield.
