Thấy người thân đã khuất: ảo giác sau mất mát là chuyện thường gặp

Thấy, nghe hay cảm thấy người thân đã khuất ở gần trong thời gian sau khi họ mất là trải nghiệm rất thường gặp ở người bình thường, không phải dấu hiệu bệnh tâm thần. Năm 1971, bác sĩ W. D. Rees công bố trên tạp chí BMJ khảo sát gần ba trăm người goá vợ, goá chồng ở xứ Wales: gần một nửa kể từng cảm thấy hoặc thấy người bạn đời đã mất, nhiều người kéo dài nhiều năm, và phần lớn chưa từng kể với ai. Hiểu điều này giúp người đang đau buồn bớt sợ rằng mình "có vấn đề", và giúp người xung quanh biết cách lắng nghe.

Khảo sát của W. D. Rees năm 1971

Dewi Rees là một bác sĩ đa khoa ở vùng nông thôn miền trung xứ Wales. Trong công việc hằng ngày, ông nghe khá nhiều bệnh nhân lớn tuổi nhắc, thường rất ngập ngừng, rằng họ vẫn "gặp" người bạn đời đã mất. Ông quyết định hỏi một cách có hệ thống. Ông phỏng vấn gần ba trăm người goá trong vùng, gồm cả nam lẫn nữ, hỏi họ có từng có trải nghiệm nào về người bạn đời sau khi người ấy mất không.

Kết quả công bố năm 1971 với tên "The hallucinations of widowhood":

• Gần một nửa người được hỏi kể từng có ít nhất một trải nghiệm như vậy.
• Phổ biến nhất là cảm giác người đã mất đang ở gần, trong nhà, trong phòng.
• Ít hơn là thấy hình dáng người đó, nghe giọng nói, và một số ít kể đã trò chuyện hay cảm thấy được chạm vào.
• Nhiều trải nghiệm kéo dài nhiều năm, không chỉ vài tuần đầu.
• Trải nghiệm thường gặp hơn ở người có cuộc hôn nhân dài và được mô tả là hạnh phúc.
• Phần lớn người kể thấy trải nghiệm dễ chịu, an ủi, không đáng sợ.
• Phần lớn chưa từng kể với ai, kể cả bác sĩ, người thân, vì sợ bị coi là lẩn thẩn.

Điểm cuối có lẽ là phát hiện quan trọng nhất về mặt con người: một trải nghiệm phổ biến đến mức gần một nửa người goá từng có, nhưng ai cũng tưởng mình là người duy nhất.

Không chỉ ở xứ Wales

Các nghiên cứu về sau ở nhiều nước, với người goá, cha mẹ mất con, con mất cha mẹ, đều thấy trải nghiệm tương tự ở một tỉ lệ đáng kể người đang chịu tang. Con số cụ thể dao động tuỳ cách hỏi và nhóm được hỏi, nhưng kết luận chung khá ổn định: đây là một phần thường gặp của quá trình đau buồn, ở mọi nền văn hoá.

Từ trước Rees khá lâu, cuộc khảo sát Census of Hallucinations năm 1894 của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh đã ghi nhận rằng khoảng một phần mười người khoẻ mạnh từng có ảo giác lúc tỉnh táo, và một phần trong đó liên quan đến người đã mất hoặc sắp mất. Rees đặt hiện tượng vào đúng chỗ: không phải chuyện lạ của vài người đặc biệt, mà là trải nghiệm phổ thông của tang chế.

Vì sao não "giữ" người đã mất

Bản đồ người thân trong não

Sau hàng chục năm sống cùng nhau, não ta đã xây dựng một mô hình rất chi tiết về người bạn đời: tiếng bước chân, giờ đi làm về, chỗ ngồi quen, mùi áo, cách ho buổi sáng. Mô hình ấy liên tục dự đoán: sáu giờ chiều sẽ có tiếng mở cổng. Khi người ấy mất, mô hình không tự xoá đi trong một ngày. Nó tiếp tục dự đoán, và đôi khi những dự đoán ấy được trải nghiệm như cảm nhận thật: nghe tiếng cổng, thấy bóng người ở chỗ ngồi quen.

Chú ý được định hướng

Người đang đau buồn vẫn vô thức "tìm kiếm" người đã mất. Một dáng người trên phố, một giọng nói trong đám đông, một tiếng động trong nhà đều được so ngay với hình ảnh người thân. Trong những điều kiện mơ hồ, như lúc chạng vạng, lúc vừa tỉnh giấc, sự so sánh ấy có thể cho ra kết quả "khớp".

Thiếu ngủ và căng thẳng

Tang chế đi kèm mất ngủ, ăn uống kém, mệt mỏi, căng thẳng kéo dài. Những yếu tố ấy làm tăng khả năng có trải nghiệm cảm giác bất thường ở bất kỳ ai. Riêng trải nghiệm xảy ra lúc vừa thiếp ngủ hoặc vừa thức dậy, kèm cảm giác không cử động được, là hiện tượng bóng đè, đã có bài riêng ở wiki khác trong hệ.

Khi nào là bình thường, khi nào nên gặp bác sĩ

Cột bên phải không có nghĩa người đó "bị điên". Từ năm 2022, Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ đưa "rối loạn đau buồn kéo dài" vào sổ tay chẩn đoán, sau khi Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa vào bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11. Mục đích không phải dán nhãn người đau buồn, mà để những ai mắc kẹt trong nỗi đau có thể được giúp đỡ. Nếu có ý nghĩ tự hại, hãy liên hệ ngay người thân, bác sĩ hoặc cơ sở y tế gần nhất.

Một cách hiểu mới về tang chế

Suốt phần lớn thế kỷ 20, nhiều nhà tâm lý học cho rằng tang chế "lành mạnh" là cắt đứt dần mối liên hệ với người đã mất để bước tiếp. Năm 1996, cuốn sách Continuing Bonds do Dennis Klass, Phyllis Silverman và Steven Nickman biên tập đưa ra một cách nhìn khác: nhiều người duy trì mối gắn bó với người đã khuất suốt đời, qua kỷ vật, qua trò chuyện trong tâm tưởng, qua những ngày tưởng nhớ, và điều đó có thể hoàn toàn lành mạnh.

Cách nhìn này gần với nhiều nền văn hoá, trong đó có Việt Nam, nơi việc tưởng nhớ người đã khuất vào những ngày nhất định là một phần tự nhiên của đời sống gia đình. Trong khuôn khổ ấy, cảm giác "ông bà vẫn ở quanh đây" không cần được giải thích là ma hay là ảo giác. Nó là cách một gia đình giữ mối liên hệ với người đã đi.

Nói chuyện với người đang có trải nghiệm này

Nếu một người thân kể với bạn rằng họ vẫn "thấy" mẹ, "nghe" chồng gọi:

• Lắng nghe, đừng vội phán xét: không cần khẳng định là ma, cũng không cần bác bỏ là ảo giác.
• Cho họ biết điều này rất thường gặp: gần một nửa người goá ở khảo sát của Rees từng trải qua.
• Hỏi về cảm giác của họ: trải nghiệm làm họ an lòng hay sợ hãi?
• Để ý các dấu hiệu ở cột bên phải của bảng trên, và nhẹ nhàng gợi ý đi khám nếu cần.
• Cẩn thận với người tìm đến "thầy": người đang đau buồn là đối tượng dễ bị lợi dụng tiền bạc nhất, từ thời các đồng tử thế kỷ 19 tới nay.

Góc nhìn hôm nay

Khảo sát của Rees là một trong những nghiên cứu nhỏ mà có sức ảnh hưởng lớn. Nó cho thấy một bác sĩ nông thôn, chỉ bằng cách hỏi tử tế và ghi chép cẩn thận, đã đưa một trải nghiệm bị giấu kín ra ánh sáng. Với người đang trải qua điều tương tự, chỉ riêng việc biết rằng nó phổ biến đã là một sự nhẹ lòng.

Muốn đọc thêm: bài gốc của Rees trên BMJ năm 1971; cuốn Continuing Bonds (1996); và cuốn The Year of Magical Thinking của nhà văn Joan Didion (2005), một hồi ký về năm đầu sau khi chồng bà mất, tả rất thật cách tâm trí người đau buồn không chịu buông.