Theo khảo sát Gallup năm 2005, khoảng 32% người Mỹ trưởng thành tin có ma, và gần ba phần tư tin vào ít nhất một hiện tượng siêu nhiên trong danh sách được hỏi. Con số "bao nhiêu người tin ma" thay đổi rất mạnh theo cách đặt câu hỏi, theo việc có cho chọn "không chắc" hay không, và theo nước, năm khảo sát. Muốn hiểu đúng, cần đọc kỹ câu hỏi chứ không chỉ nhìn con số.
Gallup 2005: con số hay được trích nhất
Tháng 6/2005, Gallup hỏi khoảng một nghìn người Mỹ trưởng thành qua điện thoại xem họ tin, không chắc hay không tin vào mười hiện tượng. Kết quả phần "tin":
| Hiện tượng | Tỉ lệ tin (khoảng) |
|---|---|
| Ngoại cảm (ESP) | 41% |
| Nhà có ma ám | 37% |
| Ma, hồn người chết trở về ở một số nơi, tình huống | 32% |
| Thần giao cách cảm | 31% |
| Thấu thị | 26% |
| Chiêm tinh | 25% |
| Người sống trò chuyện được với người chết | 21% |
| Phù thuỷ | 21% |
| Luân hồi | 20% |
| Nhập hồn tạm thời (channeling) | 9% |
Gallup cũng tính: khoảng 73% người được hỏi tin ít nhất một trong mười điều trên. Chỉ khoảng một phần tư không tin điều nào.
Điều đáng chú ý đầu tiên: "nhà có ma ám" (37%) cao hơn "ma" (32%). Về lý thì nếu không có ma, khó có nhà bị ma ám. Nhưng người trả lời không nghĩ theo logic hình thức; với nhiều người, "nhà có ma ám" là chuyện cảm giác về một nơi chốn, còn "ma" là một tuyên bố mạnh hơn về thế giới. Một khác biệt nhỏ về chữ đã đổi kết quả vài điểm phần trăm.
Tin khác với từng trải qua
Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew năm 2009 tại Mỹ không hỏi "có tin không" mà hỏi về trải nghiệm. Khoảng 18% nói từng thấy hoặc ở trong sự hiện diện của một hồn ma, và khoảng 29% nói từng cảm thấy được kết nối với một người đã mất.
Hai loại câu hỏi đo hai thứ khác nhau. Có người tin ma nhưng chưa từng gặp. Có người kể từng "cảm thấy" mẹ mình về thăm sau đám tang mà không hề tự nhận là tin ma. Con số "trải nghiệm" vì thế không phải là tập con của con số "niềm tin".
Trước đó hơn một thế kỷ, cuộc khảo sát Census of Hallucinations của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh, công bố năm 1894, hỏi khoảng 17.000 người xem họ có từng thấy, nghe hay cảm thấy người hoặc vật không có thật khi đang tỉnh táo. Khoảng một phần mười trả lời có. Đó là một trong những bằng chứng sớm nhất rằng trải nghiệm "lạ" ở người khoẻ mạnh không hiếm.
Vì sao các khảo sát cho số khác nhau
Cách đặt câu hỏi
"Bạn có tin ma tồn tại không?" khác với "Bạn có tin rằng hồn người chết có thể trở về ở một số nơi, trong một số tình huống không?" Câu thứ hai mềm hơn, có điều kiện, nên dễ được đồng ý hơn. Gallup dùng cách diễn đạt thứ hai. Khi đọc một con số ở báo, hãy tìm xem câu hỏi gốc viết thế nào.
Có lựa chọn "không chắc" hay không
Ở Gallup 2005, với nhiều hiện tượng, tỉ lệ "không chắc" khá cao, khoảng một phần năm hoặc hơn. Nếu bỏ lựa chọn đó và ép người ta chọn có hoặc không, một phần người phân vân sẽ ngả về "có", con số "tin" sẽ tăng. Hai khảo sát cùng chủ đề nhưng khác cấu trúc lựa chọn không so sánh trực tiếp được.
Hình thức khảo sát
Trả lời qua điện thoại với người phỏng vấn, người ta có xu hướng trả lời theo kiểu được xã hội chấp nhận. Trả lời trên mạng, ẩn danh, người ta thoải mái hơn khi nói mình tin những điều có thể bị cười. Thứ tự câu hỏi cũng ảnh hưởng: hỏi về tôn giáo trước rồi hỏi về ma sau có thể cho kết quả khác với hỏi ngược lại.
Mẫu khảo sát
Một khảo sát trực tuyến tự nguyện trên trang chuyên về chuyện ma sẽ cho tỉ lệ tin rất cao vì người vào trang đó đã quan tâm. Con số đáng tin cần mẫu ngẫu nhiên, đủ lớn, có cân chỉnh theo tuổi, giới, vùng. Các hãng như Gallup, Pew, Ipsos công bố phương pháp kèm theo; tin trên mạng xã hội thường không.
Những xu hướng lặp lại ở nhiều khảo sát
Dù con số cụ thể khác nhau, nhiều khảo sát ở các nước phương Tây cho thấy vài xu hướng khá ổn định. Nên coi đây là xu hướng chung, không phải quy luật áp cho từng người:
- Người trẻ thường báo cáo tin ma nhiều hơn người lớn tuổi, trái với hình dung "người già mê tín".
- Phụ nữ thường báo cáo tin vào các hiện tượng siêu nhiên nhiều hơn nam giới một chút, dù khoảng cách khác nhau tuỳ hiện tượng.
- Trình độ học vấn có liên hệ yếu và không đều: có khảo sát thấy người học cao ít tin hơn, có khảo sát thấy khác biệt nhỏ, nhất là với những niềm tin "mềm" như nhà có ma ám.
- Từng có trải nghiệm lạ là yếu tố đi kèm mạnh nhất với niềm tin: người kể từng gặp điều khó giải thích thường tin hơn hẳn.
Điểm cuối đáng chú ý. Niềm tin vào ma không chủ yếu đến từ lập luận, mà từ trải nghiệm cá nhân và câu chuyện của người thân. Một người đã "nghe tiếng bà gọi" khó bị thuyết phục bằng số liệu, và cũng không cần bị thuyết phục; điều cần là hiểu trải nghiệm ấy có thể đến từ đâu.
Còn ở Việt Nam?
Hiện chưa có một khảo sát quốc gia công khai, có phương pháp rõ ràng và được trích dẫn rộng rãi về tỉ lệ người Việt tin có ma, theo kiểu khảo sát Gallup hay Pew. Các con số lan truyền trên mạng thường không ghi nguồn, không ghi câu hỏi gốc, nên không nên dùng.
Điều có thể nói chắc chắn là chuyện ma có mặt rất đậm trong văn hoá kể chuyện, phim ảnh và đời sống thường ngày của người Việt. Nhưng "chuyện ma phổ biến" khác với "đa số tin có ma theo nghĩa đen". Nhiều người vừa thích nghe chuyện ma, vừa cẩn trọng theo phong tục, vừa nói mình không tin, và ba điều đó cùng tồn tại không mâu thuẫn. Ma quỷ dân gian Việt đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
Cách đọc một con số "X% người tin có ma"
Khi gặp một con số như vậy trên báo hay mạng xã hội, có năm câu hỏi giúp đánh giá nhanh:
- Ai làm khảo sát? Một hãng nghiên cứu có tên tuổi, hay một trang web giải trí?
- Hỏi ai, bao nhiêu người, chọn thế nào? Mẫu ngẫu nhiên toàn quốc khác hẳn khảo sát tự nguyện trên mạng.
- Câu hỏi viết nguyên văn ra sao? "Tin ma tồn tại" khác "tin hồn người chết có thể trở về ở một số nơi".
- Có lựa chọn "không chắc" không? Nó có thể chiếm một phần lớn.
- Năm nào? Một con số từ hai mươi năm trước có thể không còn đúng.
Thiếu hai trong năm thông tin trên thì nên coi con số chỉ là tham khảo, không nên trích lại như sự thật.
Góc nhìn hôm nay
Số liệu khảo sát cho ta biết một điều đơn giản: tin vào điều siêu nhiên là chuyện bình thường của số đông, không phải dấu hiệu của sự kém cỏi hay bệnh tật. Ở Mỹ năm 2005, gần ba phần tư người trưởng thành tin ít nhất một hiện tượng. Hiểu điều đó giúp ta nói chuyện về đề tài này mà không chế giễu ai.
Đồng thời, số đông tin không phải là bằng chứng cho hiện tượng. Đã có thời phần lớn người ta tin bệnh tật do "khí độc" gây ra. Câu hỏi ma có thật hay không được trả lời bằng điều tra, không bằng biểu quyết. Còn câu hỏi vì sao nhiều người tin và trải nghiệm điều lạ, thì tâm lý học đã có khá nhiều câu trả lời, được trình bày trong các bài khác của danh mục này.
Muốn đọc thêm: trang công bố kết quả của Gallup năm 2005 về niềm tin siêu nhiên, báo cáo của Pew năm 2009 về niềm tin và trải nghiệm tôn giáo ở Mỹ, và chương đầu của Anomalistic Psychology (French và Stone, 2014) bàn về cách đo niềm tin.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu phần trăm người Mỹ tin có ma?
Theo Gallup năm 2005, khoảng 32% người Mỹ trưởng thành tin hồn người chết có thể trở về ở một số nơi, tình huống, và khoảng 37% tin có nhà bị ma ám. Con số thay đổi theo năm và theo cách đặt câu hỏi.
Có khảo sát nào về tỉ lệ người Việt tin có ma không?
Hiện chưa có khảo sát quốc gia công khai, có phương pháp rõ ràng và được trích dẫn rộng rãi. Các con số lan truyền trên mạng thường không có nguồn, không nên dùng.
Vì sao các khảo sát về niềm tin vào ma cho kết quả khác nhau?
Vì khác nhau ở cách đặt câu hỏi, việc có cho chọn "không chắc" hay không, hình thức phỏng vấn, cách chọn mẫu và năm khảo sát. Hai khảo sát khác cấu trúc không so sánh trực tiếp được.
Bao nhiêu người kể từng gặp ma?
Khảo sát Pew năm 2009 ở Mỹ cho thấy khoảng 18% nói từng thấy hoặc ở trong sự hiện diện của một hồn ma. Năm 1894, khảo sát của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh thấy khoảng một phần mười người được hỏi từng có ảo giác lúc tỉnh táo.
Nhiều người tin có ma có nghĩa là ma có thật không?
Không. Số đông tin cho biết đây là niềm tin phổ biến, không phải bằng chứng cho hiện tượng. Việc ma có thật hay không cần được trả lời bằng điều tra và thí nghiệm.
