Năm 2003, Richard Wiseman và cộng sự công bố trên British Journal of Psychology kết quả hai cuộc khảo sát lớn ở cung điện Hampton Court (gần London) và hệ thống hầm ngầm dưới cầu South Bridge (Edinburgh), hai nơi nổi tiếng có ma. Họ cho hàng trăm người đi qua các phòng và ghi lại mọi cảm giác lạ. Kết quả: cảm giác lạ tập trung ở những chỗ có danh tiếng ma ám, và gắn với các yếu tố môi trường như ánh sáng, gió lùa, kích thước phòng, cùng với việc người tham gia biết trước danh tiếng chỗ đó.
Câu hỏi nghiên cứu: ma ám ở trong nơi chốn hay trong người
Có hai cách giải thích vì sao một nơi bị coi là có ma. Cách thứ nhất cho rằng nơi đó có một cái gì đặc biệt, siêu nhiên hoặc vật lý. Cách thứ hai cho rằng vấn đề nằm ở người đến đó: họ được kể trước, họ chờ đợi, và họ diễn giải mọi cảm giác theo câu chuyện. Hầu hết tranh luận về ma ám đều là tranh cãi giữa hai cách hiểu này, nhưng rất ít khi có số liệu để phân xử.
Wiseman, nhà tâm lý học ở Đại học Hertfordshire, cùng các đồng nghiệp trong đó có Caroline Watt (Đại học Edinburgh), thiết kế một nghiên cứu để tách hai yếu tố. Nếu cảm giác lạ chỉ do kỳ vọng, thì người không biết danh tiếng của một phòng sẽ không có lý do gì để cảm thấy lạ ở đúng phòng đó. Nếu nơi chốn có đặc điểm riêng, thì người không biết gì vẫn cảm thấy lạ ở đó.
Hai địa điểm
Cung điện Hampton Court
Cung điện bên sông Thames, gắn với vua Henry VIII, có một hành lang mà truyền thuyết nói là nơi hồn hoàng hậu Catherine Howard chạy dọc kêu khóc. Hoàng hậu bị xử tử năm 1542; câu chuyện hồn ma là truyền thuyết về sau, không phải sử liệu. Khu vực này được biết đến với tên "Hành lang ma ám" và là điểm du khách tò mò nhất.
Hầm ngầm South Bridge
Cây cầu South Bridge ở phố cổ Edinburgh xây cuối thế kỷ 18, với một chuỗi hầm vòm bên trong các nhịp cầu. Ban đầu hầm dùng làm xưởng, kho, rồi về sau thành chỗ ở tồi tàn của người nghèo, cuối cùng bị bỏ hoang và lấp đầy đất đá. Hầm được đào lại vào cuối thế kỷ 20 và nay là điểm của các tour ma. Một số hầm nổi tiếng là "nặng" hơn những hầm khác.
Cách làm
Ở cả hai nơi, người tham gia là khách tham quan, tình nguyện, không phải nhân viên hay người nghiên cứu ma. Ở Edinburgh, nghiên cứu diễn ra trong dịp lễ hội nghệ thuật mùa hè, thu hút khoảng hai trăm người. Quy trình cơ bản:
- Trước khi vào, người tham gia điền phiếu: có tin hiện tượng siêu nhiên không, có biết gì về danh tiếng của các phòng không.
- Họ đi qua các khu vực, ở Edinburgh thì được để một mình trong từng hầm trong một khoảng thời gian.
- Mỗi khi có cảm giác lạ (lạnh đột ngột, có người hiện diện, âm thanh, cảm xúc mạnh), họ đánh dấu vị trí trên sơ đồ và mô tả ngắn.
- Nhóm nghiên cứu đo đạc các yếu tố môi trường ở từng khu: độ sáng, nhiệt độ, kích thước phòng, độ cao trần, biến thiên từ trường cục bộ.
- Sau đó, sơ đồ cảm giác của người tham gia được so với lời đồn và với số đo môi trường.
Kết quả
| Phát hiện | Ý nghĩa |
|---|---|
| Cảm giác lạ không rải đều mà tập trung ở một số khu vực | Có điều gì đó khác giữa các khu |
| Các khu nhiều cảm giác lạ trùng với khu có danh tiếng ma ám | Lời đồn và trải nghiệm đi cùng nhau |
| Hiện tượng vẫn thấy ở người không biết trước danh tiếng phòng | Kỳ vọng không giải thích được toàn bộ |
| Khu nhiều cảm giác lạ có đặc điểm môi trường riêng: ánh sáng khác, kích thước phòng, độ cao trần, gió lùa, biến thiên từ trường | Yếu tố vật lý bình thường góp phần tạo cảm giác |
| Người tin hiện tượng siêu nhiên báo cáo nhiều cảm giác lạ hơn và diễn giải theo hướng siêu nhiên nhiều hơn | Niềm tin có sẵn khuếch đại trải nghiệm |
Kết luận của nhóm nghiên cứu khá cân bằng: trải nghiệm ma ám không thể quy hết cho việc biết trước câu chuyện, mà có liên hệ với những đặc điểm môi trường đo được. Nhưng những đặc điểm ấy hoàn toàn bình thường, không có gì siêu nhiên. Một căn hầm thấp, tối, có luồng gió, khác hẳn căn phòng sáng sủa bên cạnh, thì người ta cảm thấy khác cũng là chuyện tự nhiên.
Đọc kết quả cho đúng
Điều nghiên cứu cho thấy
- Cảm giác "có gì đó" ở một nơi bị đồn có ma là trải nghiệm thật, lặp lại được giữa nhiều người.
- Nơi chốn có đóng góp, qua những đặc điểm đời thường như ánh sáng, không gian, gió.
- Danh tiếng và niềm tin có đóng góp, qua ám thị và diễn giải.
Điều nghiên cứu không cho thấy
- Không chứng minh có ma, cũng không chứng minh không có ma.
- Không chỉ ra được yếu tố môi trường nào gây ra cảm giác nào, vì nghiên cứu là tương quan, không phải thí nghiệm can thiệp. Mối liên hệ với từ trường đặc biệt cần thận trọng: chưa có cơ chế rõ ràng cho việc biến thiên từ trường nhỏ như vậy gây cảm giác.
- Có thể có lý do khác khiến các khu "nổi tiếng" khác biệt: chúng thường được hướng dẫn viên chọn chính vì không khí ở đó đã đáng sợ sẵn. Danh tiếng có thể là hệ quả của môi trường chứ không chỉ là nguyên nhân của trải nghiệm.
Điểm cuối rất đáng suy nghĩ. Có thể từ hàng trăm năm trước, người ta đã thấy căn hầm thấp, tối, ẩm kia khó chịu, và chính cảm giác khó chịu đó đẻ ra câu chuyện ma. Câu chuyện không phải nguyên nhân, mà là cách người ta gọi tên một cảm giác có thật.
Vì sao các yếu tố môi trường làm ta thấy lạ
Mỗi yếu tố riêng lẻ đều có lời giải thích thông thường:
- Ánh sáng yếu, không đều: mắt phải đoán nhiều hơn, bóng đổ bất thường, khoé mắt dễ "thấy" chuyển động.
- Trần thấp, không gian hẹp: gây cảm giác ngột ngạt, bị dồn ép, làm tăng lo âu.
- Trần rất cao, hành lang dài: âm thanh vang, tiếng bước chân dội lại khó đoán nguồn.
- Gió lùa: tạo cảm giác lạnh đột ngột ở một điểm, dễ được kể là "luồng khí lạnh", chủ đề đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ.
- Ở một mình trong không gian lạ: kích hoạt cơ chế cảnh giác của não.
Góc nhìn hôm nay
Nghiên cứu của Wiseman là mẫu mực cho cách tiếp cận chuyện ma bằng khoa học mà không chế giễu: tôn trọng trải nghiệm của người tham gia, đo đạc thứ đo được, và nói rõ giới hạn của kết luận. Nó cũng gợi ý một cách thực tế để nhìn những nơi "có không khí ma ám": phần lớn không khí ấy đến từ kiến trúc, ánh sáng và câu chuyện, và cả ba thứ đều có thể quan sát được.
Nếu có dịp đến Edinburgh, các tour hầm South Bridge vẫn hoạt động, và Mary King's Close, một khu phố cổ nằm bên dưới toà thị chính City Chambers, mở đón khách từ năm 2003. Hampton Court do tổ chức Historic Royal Palaces quản lý, mở cửa quanh năm. Đi những nơi này sau khi đọc nghiên cứu là một trải nghiệm thú vị: bạn sẽ thấy rõ phần nào là hầm, phần nào là chuyện.
Muốn đọc thêm: bài gốc năm 2003 trên British Journal of Psychology (Wiseman, Watt, Stevens, Greening, O'Keeffe); sách Paranormality của Wiseman (2011) kể lại nghiên cứu theo lối dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm của Richard Wiseman ở Hampton Court là gì?
Đó là phần của một nghiên cứu công bố năm 2003, cho khách tham quan đi qua các khu vực cung điện Hampton Court và ghi lại cảm giác lạ. Kết quả được so với danh tiếng ma ám của từng khu và với số đo môi trường.
Hầm ngầm South Bridge ở Edinburgh là gì?
Đó là chuỗi hầm vòm bên trong các nhịp cầu South Bridge xây cuối thế kỷ 18 ở phố cổ Edinburgh. Hầm từng là xưởng, kho, chỗ ở của người nghèo, sau bị bỏ hoang và nay là điểm tour ma.
Wiseman kết luận gì về ma ám?
Cảm giác lạ tập trung ở những khu có danh tiếng ma ám và gắn với yếu tố môi trường như ánh sáng, gió lùa, kích thước phòng, cùng niềm tin và hiểu biết trước của người tham gia. Nghiên cứu không tìm thấy gì cần đến lời giải siêu nhiên.
Người không biết danh tiếng phòng có cảm thấy lạ không?
Có, theo kết quả nghiên cứu, nên kỳ vọng không giải thích được toàn bộ. Nhóm nghiên cứu cho rằng các đặc điểm môi trường bình thường cũng góp phần tạo cảm giác.
Hồn ma Catherine Howard ở Hampton Court có thật không?
Catherine Howard là hoàng hậu thật, bị xử tử năm 1542. Chuyện hồn bà chạy dọc hành lang kêu khóc là truyền thuyết về sau, không có sử liệu nào ghi nhận.
