Ám thị: nghe kể nhà này có ma thay đổi những gì ta thấy và nhớ

Ám thị là việc một thông tin được đưa vào đầu ta trước, như "nhà này có ma", làm thay đổi những gì ta để ý, cách ta hiểu nó và cả cách ta nhớ lại về sau. Năm 1997, hai nhà tâm lý học Rense Lange và James Houran cho thấy chỉ cần nói trước với người tham gia rằng một nơi bị đồn có ma là đủ làm họ báo cáo nhiều trải nghiệm lạ hơn hẳn, ở cùng một nơi, trong cùng điều kiện. Câu chuyện được kể trước không chỉ tô màu trải nghiệm; nhiều khi nó tạo ra trải nghiệm.

Thí nghiệm Lange và Houran năm 1997

Ý tưởng của thí nghiệm rất gọn. Người tham gia được đưa vào cùng một toà nhà bỏ trống, đi qua cùng những căn phòng, và được yêu cầu ghi lại mọi cảm nhận. Khác biệt duy nhất nằm ở lời giới thiệu trước khi vào:

• Một nhóm được nói rằng nơi này từng có lời đồn ma ám.
• Nhóm kia được nói đây chỉ là một toà nhà đang được khảo sát để sửa chữa.

Nhóm được báo "có ma" ghi lại nhiều cảm giác lạ hơn: lạnh, có người nhìn, âm thanh khó hiểu, cảm xúc bất an. Nhóm còn lại cũng ghi một số cảm giác, vì toà nhà cũ vốn có gió lùa, tiếng động, mùi lạ, nhưng ít hơn và ít diễn giải theo hướng siêu nhiên. Lange và Houran dùng kết quả này để củng cố mô hình của họ: trải nghiệm ma ám là sự kết hợp giữa yếu tố môi trường mơ hồ và kỳ vọng được gieo từ trước.

Ám thị hoạt động qua bốn tầng

Không tầng nào đòi hỏi người trong cuộc nói dối hay yếu bóng vía. Tất cả là cách não bình thường xử lý thông tin không đầy đủ: dùng kiến thức có sẵn để lấp chỗ trống.

Những thí nghiệm khác cùng hướng

Căn phòng "ma ám" ở Goldsmiths

Nhóm của Christopher French ở Đại học Goldsmiths, London, dựng một căn phòng có thể phát trường điện từ yếu và âm tần thấp, những thứ từng được đề xuất là nguyên nhân gây cảm giác ma ám. Người tham gia vào phòng và báo cáo mọi cảm giác. Kết quả công bố năm 2009: rất nhiều người kể những cảm giác lạ như chóng mặt, có người hiện diện, bất an, nhưng những cảm giác ấy không liên quan đến việc thiết bị bật hay tắt. Thứ dự đoán tốt hơn là đặc điểm tâm lý của người tham gia, như mức độ dễ bị cuốn vào trải nghiệm tưởng tượng. Nói cách khác, chỉ cần biết mình đang ở trong một thí nghiệm về "phòng ma" là đủ.

Buổi gọi hồn giả của Wiseman

Richard Wiseman và cộng sự năm 2003 tổ chức buổi gọi hồn giả, trong đó một diễn viên đóng vai đồng tử gợi ý rằng chiếc bàn đang chuyển động, trong khi bàn đứng yên. Một phần người tham gia sau đó báo cáo rằng bàn đã chuyển động, và người tin vào hiện tượng siêu nhiên dễ báo cáo như vậy hơn. Phần bàn xoay có bài riêng ở một wiki khác trong hệ; điều đáng nhớ ở đây là lời nói của một người có vai trò "chuyên gia" có thể thay đổi điều người khác tin mình đã thấy.

Một chữ thay đổi ký ức

Ngoài chuyện ma, thí nghiệm kinh điển của Elizabeth Loftus và John Palmer năm 1974 cho thấy sức mạnh của ám thị lên trí nhớ. Người xem phim tai nạn xe được hỏi "hai xe đâm sầm vào nhau với tốc độ bao nhiêu" ước lượng tốc độ cao hơn người được hỏi "hai xe chạm vào nhau". Một tuần sau, nhóm nghe chữ "đâm sầm" có nhiều người hơn "nhớ" đã thấy kính vỡ, dù trong phim không có kính vỡ nào. Nếu một chữ trong câu hỏi đủ để tạo ra mảnh kính không tồn tại, một câu chuyện ma kể kỹ trước khi vào nhà hoàn toàn có thể tạo ra một bóng người.

Ai dễ bị ám thị hơn

Ai cũng bị ám thị ở mức nào đó, nhưng mức độ khác nhau. Các nghiên cứu tâm lý học dị thường thường nhắc tới vài đặc điểm:

• Khả năng "đắm chìm": người dễ bị cuốn vào phim, sách, tưởng tượng sống động thường báo cáo nhiều trải nghiệm lạ hơn. Đây không phải nhược điểm; nó cũng gắn với óc sáng tạo và khả năng đồng cảm.
• Niềm tin có sẵn: người đã tin vào hiện tượng siêu nhiên có ngưỡng diễn giải theo hướng đó thấp hơn.
• Trạng thái lúc đó: mệt, thiếu ngủ, lo âu, ở một mình hay đi theo nhóm đông đều thay đổi mức ám thị.
• Uy tín người kể: một hướng dẫn viên mặc trang phục cổ, một "chuyên gia" có thiết bị, một người lớn tuổi trong nhà đều có sức nặng hơn một người lạ.

Ám thị trong đời sống thường ngày

Những ví dụ dưới đây quen thuộc đến mức ta ít nghĩ chúng là ám thị:

• Tour ma ban đêm: hướng dẫn viên kể chuyện kỹ ở từng điểm dừng, rồi hỏi "có ai cảm thấy gì không?". Câu hỏi ấy gần như chắc chắn có người trả lời có.
• Thuê nhà, nghe hàng xóm kể chuyện người cũ: từ hôm đó, mọi tiếng động ban đêm đều có một lời giải sẵn.
• Xem phim kinh dị trước khi ngủ: ngôi nhà quen thuộc bỗng có nhiều góc tối hơn.
• Đọc bình luận "ai xem kỹ phút 0:42 sẽ thấy…": trước khi đọc không ai thấy, sau khi đọc ai cũng thấy.

Ví dụ cuối đặc biệt mạnh trên mạng xã hội. Một đoạn video mờ được kèm chú thích chỉ rõ chỗ "có bóng ma" khiến gần như ai xem cũng thấy, trong khi người xem cùng đoạn video không có chú thích hiếm khi thấy gì.

Tự kiểm soát ám thị như nhà nghiên cứu

Các nhà điều tra hiện tượng lạ nghiêm túc dùng vài cách để giảm ám thị, và người thường cũng áp dụng được:

1. Ghi lại trước khi nghe chuyện: nếu được mời đến một nơi bị đồn có ma, hãy đi và ghi cảm nhận trước khi nghe kể chi tiết.
2. Tách người kể và người kiểm tra: người không biết câu chuyện đi một vòng, rồi so ghi chép của họ với "điểm nóng" trong lời đồn.
3. Ghi ngay, ghi cụ thể: "11 giờ 20, tiếng cạch hai lần từ phía bếp" tốt hơn nhiều so với kể lại một tuần sau.
4. Hỏi câu hỏi mở: "anh thấy gì?" thay vì "anh có thấy cái bóng ở cầu thang không?".

Góc nhìn hôm nay

Hiểu ám thị giúp giải thích một hiện tượng thường gặp: vì sao nhà bị đồn có ma thì càng ngày càng "nhiều chuyện". Mỗi người ở hay ghé qua đều được kể trước, nên mỗi người đều có thêm trải nghiệm, rồi kể lại cho người sau, và câu chuyện tự nuôi lớn. Danh tiếng của một nơi trở thành nguyên nhân của những trải nghiệm củng cố danh tiếng ấy.

Điều này cũng có mặt tích cực. Nếu lời kể có thể làm người ta sợ, thì cách kể khác cũng có thể làm người ta yên tâm. Với người thân, đặc biệt là trẻ nhỏ và người lớn tuổi, cách ta nói về một tiếng động lạ trong nhà có sức ảnh hưởng lớn hơn ta tưởng.

Muốn đọc thêm: các bài của Lange và Houran về mô hình ma ám; Anomalistic Psychology của French và Stone (2014), chương về ám thị và trí nhớ; và sách Eyewitness Testimony của Elizabeth Loftus (1979) về độ tin cậy của lời chứng.