Búp bê Annabelle ngoài đời là một con búp bê vải Raggedy Ann — mặt tròn, tóc len đỏ, mắt nút, nụ cười khâu chỉ — chứ không phải búp bê sứ mặt trắng bệch như trong phim. Câu chuyện "búp bê bị ám" của nó do vợ chồng Ed và Lorraine Warren kể lại, rồi được đặt trong tủ kính ở bảo tàng nhà Warren tại Connecticut. Mọi chi tiết về các sự việc ma quái đều đến từ lời kể của nhà Warren; chưa có ghi chép độc lập nào xác nhận.
Raggedy Ann: một con búp bê của tuổi thơ Mỹ
Raggedy Ann là nhân vật búp bê vải do họa sĩ, nhà văn Johnny Gruelle tạo ra đầu thế kỷ 20, xuất hiện trong loạt truyện thiếu nhi từ năm 1918 và được sản xuất làm đồ chơi hàng loạt suốt hàng chục năm. Với nhiều thế hệ trẻ em Mỹ, đó là hình ảnh của sự hiền lành, ấm áp: vải mềm, tóc len, trái tim đỏ vẽ trên ngực.
Chi tiết này đáng để ý. Một con búp bê ma đáng sợ lại có hình dạng ngây thơ nhất có thể — chính sự đối lập ấy làm câu chuyện bám vào trí nhớ.
Câu chuyện theo lời nhà Warren
Theo phiên bản mà Ed và Lorraine Warren kể trong nhiều buổi nói chuyện và sách, vào khoảng năm 1970, một người mẹ mua con búp bê ở cửa hàng đồ cũ tặng con gái, một sinh viên điều dưỡng sống chung căn hộ với bạn. Trong phiên bản ấy, tên các cô gái thường được kể là "Donna" và "Angie", nhiều khả năng là tên đặt lại.
Câu chuyện kể rằng:
- Con búp bê đổi tư thế, đổi phòng khi không ai có mặt.
- Các mẩu giấy viết tay như "giúp chúng tôi" xuất hiện, dù trong nhà không ai dùng loại giấy đó.
- Một người bạn trai của hai cô bị vết cào trên ngực sau khi mơ thấy con búp bê.
- Một người đồng cốt được mời tới nói búp bê chứa hồn một bé gái tên Annabelle Higgins đã chết trên khu đất đó; các cô gái thương hại, "cho phép" hồn ở lại.
Khi nhà Warren tới, họ kết luận đó không phải hồn bé gái mà là một thực thể ác giả dạng. Họ mang con búp bê đi, và theo lời họ, trên đường về xe gặp trục trặc nhiều lần cho tới khi họ làm phép.
Tủ kính và tấm biển "Tuyệt đối không mở"
Ở bảo tàng nhỏ trong nhà Warren tại Monroe, bang Connecticut, Annabelle được đặt trong một tủ kính gỗ có gắn biển cảnh báo không được mở. Đây là hiện vật nổi tiếng nhất của bộ sưu tập những đồ vật mà nhà Warren cho là liên quan tới các vụ họ điều tra. Những người tham quan được kể chuyện về người từng gõ vào tủ và gặp tai nạn sau đó — một chuyện không có hồ sơ nào xác nhận.
Bảo tàng ngưng đón khách từ khoảng năm 2019 vì vấn đề quy hoạch địa phương. Lorraine Warren mất năm 2019, Ed Warren mất năm 2006. Bộ sưu tập do người nhà, con rể của họ là Tony Spera, quản lý.
Năm 2020, mạng xã hội lan truyền tin "Annabelle trốn khỏi bảo tàng". Tony Spera đăng video khẳng định con búp bê vẫn nằm trong tủ. Tin đồn này là ví dụ điển hình của cách một đồ vật nổi tiếng tự sinh ra câu chuyện mới.
Annabelle ngoài đời và trên màn ảnh
| Điểm | Ngoài đời (theo nhà Warren) | Trong phim |
|---|---|---|
| Loại búp bê | Búp bê vải Raggedy Ann, mặt vẽ vui | Búp bê sứ cỡ lớn, mặt nứt, mắt thuỷ tinh |
| Người sở hữu | Một sinh viên điều dưỡng và bạn cùng phòng | Các gia đình hư cấu khác nhau tuỳ phim |
| Hiện tượng | Đổi tư thế, mẩu giấy, vết cào | Bạo lực, cảnh rùng rợn kéo dài |
| Nguồn gốc ác linh | Nhà Warren nói là thực thể giả dạng | Dựng thêm nhiều lớp truyện nền hư cấu |
Annabelle xuất hiện lần đầu trên màn ảnh rộng trong cảnh mở đầu The Conjuring (2013) của James Wan, rồi có riêng loạt phim: Annabelle (2014), Annabelle: Creation (2017), Annabelle Comes Home (2019). Nhà làm phim chọn búp bê sứ vì búp bê vải trông quá hiền trên màn ảnh. Bản thân các phim tự trình bày là hư cấu dựa trên "hồ sơ" nhà Warren, và câu chuyện trong phim khác xa phiên bản gốc.
Về vai trò của vợ chồng Warren như nhân vật điện ảnh, danh mục phim siêu nhiên có bài riêng; ở đây ta chỉ bàn về con búp bê.
Nhìn câu chuyện bằng con mắt điều tra
Nguồn duy nhất là người kể có lợi ích
Tất cả chi tiết về Annabelle đến từ nhà Warren, những người sống bằng việc diễn thuyết, viết sách, làm tư vấn cho phim về các vụ "ma ám". Điều đó không có nghĩa họ nói dối, nhưng có nghĩa không có kiểm chứng độc lập. Các nhân vật trong câu chuyện dùng tên đổi, không có lời kể công khai riêng của họ mà người ngoài có thể đối chiếu.
Từng hiện tượng có cách giải thích thường ngày
Búp bê "đổi chỗ" trong một căn hộ có hai người ở chung và bạn bè ra vào; mẩu giấy viết tay trong nhà sinh viên; vết cào sau một giấc mơ xấu — mỗi điều đều có những cách giải thích không cần tới ma, từ trò đùa của người quen tới vết cào do chính người ngủ gây ra. Không có cách nào kiểm lại sau hơn năm mươi năm.
Đồ vật làm câu chuyện trở nên "thật"
Khi một câu chuyện có kèm một đồ vật cụ thể đặt trong tủ kính, người nghe cảm thấy nó chắc chắn hơn. Nhưng sự tồn tại của con búp bê chỉ chứng minh có một con búp bê. Đây là điều các nhà tâm lý học gọi là hiệu ứng "đồ vật kể chuyện" — ta gán cho vật thể phẩm chất của câu chuyện quanh nó. Danh mục này có bài riêng về hiện tượng lây nhiễm ma thuật.
Vì sao búp bê dễ thành vật đáng sợ
Búp bê có hình người nhưng không sống. Não người rất nhạy với khuôn mặt, nên một khuôn mặt bất động, mắt luôn "nhìn" mình, gây cảm giác khó chịu ở nhiều người. Hiện tượng "thung lũng kỳ lạ" (uncanny valley), do nhà robot học Masahiro Mori nêu năm 1970, mô tả việc vật thể càng giống người mà chưa đủ giống thì càng gây rợn. Búp bê cũ, sứt mẻ, mất một mắt lại càng dễ kích hoạt cảm giác ấy.
Trẻ em thì khác: với các bé, búp bê là bạn. Nếu con bạn xem phim Annabelle hay nghe chuyện rồi sợ búp bê của mình, hãy nói rõ với con rằng đó là phim, búp bê ngoài đời là một búp bê vải bình thường, và không ép con ngủ cạnh món đồ con đang sợ. Phim Annabelle được dán nhãn cho người lớn vì có lý do.
Tìm hiểu thêm
Muốn đọc góc nhìn điều tra về nhà Warren và các vụ của họ, có thể tìm các bài trên tạp chí Skeptical Inquirer và sách Investigating Ghosts (2017) của Benjamin Radford. Muốn hiểu Raggedy Ann như một biểu tượng văn hoá, các bảo tàng đồ chơi ở Mỹ và tài liệu về Johnny Gruelle là nguồn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Búp bê Annabelle có thật không?
Có một con búp bê vải Raggedy Ann thật mang tên Annabelle, từng đặt ở bảo tàng nhà Warren tại Connecticut. Nhưng các hiện tượng ma quái gắn với nó chỉ đến từ lời kể của vợ chồng Warren, chưa có ghi chép độc lập xác nhận.
Búp bê Annabelle thật trông như thế nào?
Đó là búp bê vải Raggedy Ann với tóc len đỏ, mắt nút đen, mũi tam giác và nụ cười khâu chỉ. Nó khác hẳn búp bê sứ mặt nứt trong loạt phim Annabelle.
Búp bê Annabelle hiện ở đâu?
Nó thuộc bộ sưu tập của gia đình Warren ở Connecticut, do con rể của họ là Tony Spera quản lý. Bảo tàng nhà Warren ở Monroe đã ngưng đón khách từ khoảng năm 2019.
Annabelle có trốn khỏi bảo tàng năm 2020 không?
Không. Tin đồn lan trên mạng xã hội năm 2020 và Tony Spera đã đăng video cho thấy con búp bê vẫn trong tủ kính.
Phim Annabelle có dựa trên chuyện có thật không?
Các phim lấy cảm hứng từ câu chuyện nhà Warren kể, nhưng nhân vật, búp bê và cốt truyện đều là hư cấu. Ngay cả câu chuyện gốc cũng chỉ là lời kể chưa được kiểm chứng.
