Búp bê Robert ở Key West: món đồ chơi được gửi thư xin lỗi

Búp bê Robert là con búp bê vải cao gần một mét, mặc bộ đồ thuỷ thủ, từng thuộc về họa sĩ Robert Eugene Otto ở thành phố đảo Key West, bang Florida. Ngày nay nó nằm trong tủ kính ở bảo tàng Fort East Martello, và nổi tiếng vì truyền thống lạ: khách tham quan được khuyên xin phép trước khi chụp ảnh nó, và những ai "quên" thì gửi thư xin lỗi về bảo tàng, vì tin búp bê gây xui xẻo. Các câu chuyện về Robert phần lớn là truyền thuyết địa phương lớn dần theo năm tháng, không có bằng chứng nào cho thấy búp bê có năng lực gì.

Cậu bé Gene và người bạn búp bê

Robert Eugene Otto, thường gọi là Gene, sinh năm 1900 trong một gia đình khá giả ở Key West. Khoảng năm 1904, cậu được tặng một con búp bê lớn hình cậu bé, nhồi bông, mặt bằng vải, mặc đồ thuỷ thủ. Gene đặt tên búp bê theo tên mình là Robert, còn bản thân dùng tên Gene.

Về nguồn gốc con búp bê, có hai phiên bản:

• Phiên bản được nghiên cứu ủng hộ: búp bê là sản phẩm của hãng đồ chơi Steiff ở Đức, có thể do ông nội Gene mua trong một chuyến đi. Steiff thời đó có làm búp bê dáng người, và ban đầu Robert có thể được làm như một hình nộm trưng bày trang phục.
• Phiên bản truyền thuyết: búp bê do một người giúp việc trong nhà, gốc vùng Caribe, làm và "yểm bùa" để trả thù gia đình. Phiên bản này dựa trên định kiến chủng tộc phổ biến thời trước về người da màu và "bùa ngải", không có chứng cứ, và nhiều người nghiên cứu lịch sử Key West đã chỉ ra tính chất định kiến của nó.

Những câu chuyện "Robert làm"

Truyền thuyết kể rằng Gene lúc nhỏ thường nói chuyện với Robert, và khi đồ đạc trong phòng bị đổ vỡ, cậu bảo: "Robert làm đấy." Người làm trong nhà kể nghe tiếng cười khúc khích, thấy búp bê đổi chỗ, nhìn ra cửa sổ. Hàng xóm, trẻ con đi học ngang qua kể thấy búp bê di chuyển trong căn phòng trên gác.

Với người nuôi dạy trẻ, câu "Robert làm đấy" quen thuộc đến mức buồn cười: trẻ em ở khắp nơi đổ lỗi cho bạn tưởng tượng, cho thú bông, cho em bé. Đây là một phần rất bình thường của tuổi thơ. Câu nói của một đứa trẻ, qua ba thế hệ kể lại, trở thành "bằng chứng" của một con búp bê ma.

Gene trưởng thành, Robert vẫn ở đó

Gene Otto lớn lên thành họa sĩ, học nghệ thuật ở Mỹ và châu Âu, cưới bà Annette Parker, một nghệ sĩ dương cầm. Hai vợ chồng trở về sống trong ngôi nhà gia đình trên phố Eaton ở Key West, nay được gọi là Artist House. Theo lời kể, Gene vẫn giữ Robert, đặt trong một căn phòng trên gác có cửa sổ trông ra phố.

Một người đàn ông trưởng thành giữ con búp bê tuổi thơ cạnh mình không có gì lạ: nhiều người giữ gấu bông, đồ chơi cũ suốt đời. Nhưng khi người ấy là một nghệ sĩ có phần lập dị trong một thị trấn đảo nhỏ, chuyện đó dễ thành đề tài bàn tán.

Gene mất năm 1974, vợ ông mất không lâu sau đó. Ngôi nhà được bán. Chủ mới kể con búp bê vẫn ở trên gác, và những chuyện lạ tiếp tục được kể. Năm 1994, búp bê được tặng cho bảo tàng Fort East Martello, do Hội Nghệ thuật và Lịch sử Key West quản lý.

Thư xin lỗi trên tường bảo tàng

Fort East Martello là một pháo đài gạch xây giữa thế kỷ 19, nay là bảo tàng lịch sử. Robert ngồi trong tủ kính, tay ôm một con sư tử đồ chơi nhỏ. Quanh tủ là những lá thư khách gửi về từ khắp nơi, xin lỗi vì đã chụp ảnh mà không hỏi, vì đã chế giễu, hay kể những chuyện xui xẻo xảy ra sau chuyến thăm và xin Robert "tha thứ".

Đây là một hiện tượng văn hoá thú vị hơn chính con búp bê:

Nhiều lá thư được viết với giọng nửa đùa nửa thật. Đó là thứ các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian gọi là "nghi thức tham gia": người ta không nhất thiết tin hoàn toàn, nhưng làm theo vì vui, vì "cẩn tắc vô áy náy", vì muốn là một phần của câu chuyện.

Cũng nên để ý cách bảo tàng kể chuyện: bên cạnh truyền thuyết, phần thuyết minh thường cung cấp thông tin về gia đình Otto, về nghề vẽ của Gene, về thành phố Key West đầu thế kỷ 20. Người tham quan đến vì con búp bê "ma", ra về với một chút lịch sử địa phương — một cách làm du lịch khá khéo.

Robert và hình mẫu búp bê ma trong phim

Robert thường được nói là một trong những nguồn cảm hứng cho hình tượng búp bê ma trong phim kinh dị Mỹ, đôi khi được gắn với nhân vật Chucky của loạt phim Child's Play (từ năm 1988). Mối liên hệ này hay được nhắc trong các tour du lịch nhưng không có tuyên bố chắc chắn nào từ người làm phim mà bài này xác minh được, nên chỉ nên coi là lời đồn. Robert cũng có phim kinh dị riêng kinh phí thấp mang tên mình.

Đi thăm Robert

Bảo tàng Fort East Martello nằm gần bãi biển phía đông nam Key West, mở cửa theo giờ do Hội Nghệ thuật và Lịch sử Key West công bố. Ngoài Robert, bảo tàng có trưng bày về lịch sử quân sự của pháo đài và về các nghệ sĩ địa phương. Thành phố cũng có nhiều tour ma đi bộ buổi tối kể về Robert; như mọi tour ma, hãy nghe như nghe kể chuyện, không phải bài giảng lịch sử.

Ngôi nhà trên phố Eaton được dùng làm nhà nghỉ cho khách và từng đặt một búp bê bản sao trong phòng trên gác. Đó là cơ sở tư nhân; tôn trọng quy định của chủ nhà.

Một gợi ý cho người đi cùng con nhỏ: nếu bé sợ, đừng biến chuyến thăm thành thử thách gan dạ. Hãy kể cho bé nghe về cậu bé Gene, người có một người bạn búp bê như bao trẻ em khác, và về việc người lớn đôi khi thích tự doạ mình cho vui.