"Cậu bé khóc" (The Crying Boy) là loạt tranh in hàng loạt vẽ những em bé mắt rưng rưng nước mắt, treo trong hàng nghìn phòng khách ở Anh những năm 1960–1980. Tháng 9/1985, báo lá cải The Sun đăng bài nói bức tranh thường được tìm thấy nguyên vẹn giữa đống tro của những ngôi nhà bị cháy, và từ đó sinh ra "lời nguyền bức tranh gây cháy". Lời giải đơn giản: tranh in trên tấm ván ép phủ lớp véc-ni khó bắt lửa, dây treo cháy đứt thì tranh rơi úp mặt xuống sàn và được che chắn. Hàng vạn nhà có tranh, nên tranh xuất hiện trong nhà cháy là chuyện tất yếu.
Bức tranh ở khắp mọi nơi
Bản gốc là những bức sơn dầu của một họa sĩ người Ý ký tên Giovanni Bragolin — bút danh của Bruno Amadio. Ông vẽ cả một loạt chân dung trẻ em khóc, trai có gái có, đôi mắt to ướt át, phông nền tối. Sau Thế chiến, loại tranh tình cảm này rất được ưa chuộng, và các bản in giá rẻ được bán tràn lan ở cửa hàng bách hoá, chợ, siêu thị nước Anh suốt nhiều thập kỷ.
Không ai biết chính xác bao nhiêu bản đã được bán, nhưng chắc chắn là rất nhiều — đủ để nó trở thành một phần quen thuộc của nội thất nhà bình dân Anh, cạnh tấm thảm hoa và bộ ấm trà. Đây là chi tiết quan trọng nhất của cả câu chuyện, và cũng là chi tiết mà tờ báo năm 1985 không nhấn mạnh.
Bài báo tháng 9 năm 1985
Đầu tháng 9/1985, The Sun đăng một bài với tiêu đề giật gân về "lời nguyền cháy nhà" của bức tranh. Nguồn tin là một lính cứu hoả ở vùng Rotherham, miền bắc nước Anh, kể rằng anh và đồng nghiệp đã nhiều lần thấy bức "Cậu bé khóc" còn nguyên vẹn giữa những căn nhà cháy rụi, và lính cứu hoả không muốn treo tranh ấy trong nhà mình.
Trong những tuần sau, báo đăng thêm nhiều thư độc giả kể nhà mình hoặc nhà người quen bị cháy khi có treo tranh. Câu chuyện tự nuôi nó: càng nhiều người đọc, càng nhiều người "nhớ ra" là nhà bị cháy có treo tranh.
Cao điểm là việc báo kêu gọi độc giả gửi tranh về để tiêu huỷ. Hàng loạt bản in được gom lại và đốt trong những đống lửa lớn quanh dịp cuối tháng 10/1985. Theo các bản tường thuật, những đống lửa ấy cháy được — nghĩa là tranh không "chống cháy thần kỳ" như lời đồn, chỉ khó bắt lửa trong những điều kiện nhất định.
Vì sao bức tranh "sống sót" trong đám cháy
Chất liệu
Nhiều bản in được dán hoặc in lên tấm ván ép cứng (hardboard), phủ một lớp véc-ni. Ván ép nén chặt bắt lửa khó hơn giấy, lớp phủ bề mặt cũng làm chậm lửa. Khung và dây treo thì thường là dây nhỏ, dễ cháy đứt.
Cách rơi
Khi dây treo cháy, tranh rơi xuống. Nếu rơi úp mặt xuống sàn, mặt tranh được che khỏi lửa và khói trực tiếp. Trong khi đó, đồ nội thất mềm như sofa, rèm, thảm cháy mạnh hơn nhiều. Kết quả là giữa căn phòng đen kịt, bức tranh lật lên lại tương đối nguyên vẹn — một hình ảnh rất "điện ảnh".
Thử nghiệm sau này
Năm 2010, nhà văn, diễn viên hài Steve Punt làm một chương trình điều tra cho đài BBC Radio 4 về chuyện này. Ông nhờ phòng thí nghiệm thử đốt bản in, và thấy tấm ván rất khó cháy bùng lên khi bị đốt trực tiếp, phù hợp với lời giải về chất liệu.
Thống kê: phần mà bài báo bỏ quên
Hãy tưởng tượng một vùng có 100.000 hộ, trong đó 1 hộ trong 20 treo tranh. Nếu mỗi năm có 300 vụ cháy nhà ở vùng đó vì đủ loại nguyên nhân bình thường — chập điện, bếp, thuốc lá, nến — thì khoảng 15 nhà cháy sẽ có tranh. Mười lăm "trường hợp" là đủ để một lính cứu hoả nhớ, kể, và cảm thấy có quy luật.
Câu hỏi đúng không phải "nhà cháy có hay treo tranh không", mà là "nhà treo tranh có cháy nhiều hơn nhà không treo không". Không ai đưa ra được số liệu cho thấy điều đó. Các vụ cháy được điều tra đều có nguyên nhân thông thường. Đây là ví dụ rất đẹp của việc nhầm lẫn giữa sự có mặt và nguyên nhân.
Những truyền thuyết đi kèm
Như mọi lời nguyền, "Cậu bé khóc" sớm có thêm truyện nền. Có phiên bản kể cậu bé mẫu là một trẻ mồ côi có tên riêng, nhà cậu bị cháy, đi đến đâu nơi đó cháy, rồi cậu chết trong một tai nạn xe bốc cháy. Phiên bản khác nói họa sĩ đã bị nguyền, xưởng vẽ bị cháy. Không có câu chuyện nào trong số này có nguồn đáng tin; chúng mang đúng dáng dấp truyền thuyết đô thị mà nhà nghiên cứu Jan Harold Brunvand mô tả: một chi tiết cụ thể, một lời "nghe người quen kể", và không bao giờ tới được nhân chứng gốc.
| Thành phần câu chuyện | Có kiểm chứng không |
|---|---|
| Tranh in hàng loạt, rất phổ biến ở Anh | Có |
| Báo The Sun đăng bài tháng 9/1985 | Có |
| Một số bản in còn nguyên trong nhà cháy | Có thể, có lời kể của lính cứu hoả |
| Tranh gây ra cháy | Không có bằng chứng |
| Cậu bé mẫu bị nguyền, họa sĩ bị nguyền | Không có nguồn đáng tin |
Thêm một điểm ít người để ý: lính cứu hoả nhìn thấy rất nhiều nhà cháy trong đời làm nghề, và những đồ vật còn nguyên giữa đống tro luôn gây ấn tượng mạnh — một cuốn Kinh Thánh, một tấm ảnh cưới, một con búp bê. Những vật "sống sót" ấy được nhớ và kể vì chúng gây xúc động, chứ không phải vì chúng có sức mạnh. Khi một đồ vật phổ biến lặp lại nhiều lần trong ký ức của một người, cảm giác "quy luật" tự nhiên xuất hiện.
Bài học về báo chí và tin đồn
Câu chuyện "Cậu bé khóc" là một trong những ví dụ rõ nhất về cách một tờ báo có thể tạo ra một lời nguyền chỉ trong vài tuần: một nguồn tin có thật, một quan sát có thật, một tiêu đề phóng đại, và một lời mời độc giả gửi thêm chuyện. Ngày nay cơ chế ấy chạy nhanh hơn nhiều trên mạng xã hội — một bài viết lan truyền, hàng trăm bình luận "nhà tôi cũng vậy", và không ai đếm số người không gặp chuyện gì.
Ở Việt Nam cũng có những bức tranh, tượng, đồ trang trí bị đồn là "xui", "hút âm khí". Cách nghĩ tỉnh táo vẫn vậy: hỏi số liệu so sánh, tìm nguyên nhân thật của sự cố, và đừng đốt bỏ đồ đạc vì sợ.
Về an toàn thật sự: những gì làm nhà dễ cháy đã được biết rõ — ổ cắm quá tải, dây điện cũ, bếp không người trông, hương nến để gần rèm, sạc thiết bị qua đêm trên giường. Lắp thiết bị báo khói và có bình chữa cháy nhỏ trong nhà có ích hơn mọi việc gỡ tranh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Cậu bé khóc có gây cháy nhà không?
Không có bằng chứng nào cho thấy bức tranh gây cháy. Các vụ cháy được nói tới có nguyên nhân thông thường; tranh có mặt trong nhiều nhà cháy chỉ vì nó được bán rất rộng rãi ở Anh.
Vì sao tranh Cậu bé khóc không bị cháy?
Nhiều bản in trên ván ép cứng phủ véc-ni, khó bắt lửa. Khi dây treo cháy đứt, tranh rơi úp mặt xuống sàn nên mặt tranh được che khỏi lửa.
Ai vẽ tranh Cậu bé khóc?
Bản gốc là tranh của họa sĩ người Ý Bruno Amadio, ký tên Giovanni Bragolin. Ông vẽ cả loạt chân dung trẻ em khóc, sau đó được in hàng loạt.
Lời nguyền Cậu bé khóc bắt đầu từ khi nào?
Từ bài báo của The Sun đầu tháng 9/1985, dựa trên lời kể của một lính cứu hoả ở vùng Rotherham, Anh. Sau đó báo đăng thêm thư độc giả và tổ chức đốt tranh.
Có nên bỏ tranh Cậu bé khóc trong nhà không?
Không cần vì lý do lời nguyền. Nếu lo cháy nổ, hãy kiểm tra điện, bếp, lắp báo khói — đó mới là những thứ thật sự giảm nguy cơ cháy.
