Ghế Busby: chiếc ghế bị đồn chết chóc treo trên tường bảo tàng Thirsk

Ghế Busby là chiếc ghế gỗ được đồn mang lời nguyền chết chóc: ai ngồi vào sẽ gặp nạn. Nó gắn với Thomas Busby, người bị treo cổ năm 1702 ở vùng Thirsk, hạt North Yorkshire, nước Anh, vì giết cha vợ. Từ năm 1978, chiếc ghế được treo lên tường bảo tàng Thirsk để không ai ngồi được nữa. Nhưng xem xét về kỹ thuật làm đồ gỗ cho thấy chiếc ghế nhiều khả năng ra đời muộn hơn thời Busby rất lâu, và các câu chuyện "ngồi rồi chết" không có hồ sơ kiểm chứng.

Câu chuyện Thomas Busby

Theo những gì được kể và ghi lại ở địa phương, Thomas Busby là một người đàn ông sống quanh Thirsk vào cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18. Ông cưới con gái của Daniel Auty (có tài liệu viết Awety), một người có tiếng không tốt — nhiều bản kể nói ông ta làm tiền giả. Hai người được cho là cùng hùn hạp rồi xung đột.

Truyền thuyết kể rằng một hôm Auty ngồi vào chiếc ghế yêu thích của Busby ở quán rượu. Busby nổi giận, đêm đó giết cha vợ. Ông bị bắt, bị xử và bị treo cổ năm 1702, gần quán trọ. Trước khi bị dẫn đi, ông nói những lời nguyền rủa cho bất kỳ ai dám ngồi vào chiếc ghế của mình.

Phần có cơ sở nhất của câu chuyện là có một vụ án và một vụ hành hình ở vùng này năm 1702. Những chi tiết như chiếc ghế là nguyên nhân cãi nhau, hay lời nguyền trước khi chết, thuộc về truyền thuyết lớn dần sau đó. Quán trọ gần nơi hành hình về sau được gọi là Busby Stoop Inn — "stoop" trong phương ngữ vùng này có nghĩa là cái cột, ám chỉ giá treo cổ.

Hai thế kỷ "ngồi rồi chết"

Chiếc ghế ở trong quán Busby Stoop, và quanh nó mọc lên chuỗi câu chuyện về những người ngồi rồi gặp nạn. Phiên bản phổ biến thế kỷ 20 kể:

• Trong Thế chiến thứ hai, phi công từ các căn cứ không quân gần đó hay tới quán; những người ngồi vào ghế được kể là không trở về từ phi vụ.
• Một thợ lợp mái ngồi thử rồi ngã chết.
• Vài người khách trẻ ngồi đùa rồi gặp tai nạn giao thông trên đường về.

Không có câu chuyện nào trong số này kèm hồ sơ cụ thể: tên, ngày, giấy chứng tử, ai chứng kiến người đó ngồi vào ghế. Cấu trúc của chúng là cấu trúc truyền thuyết đô thị điển hình — người kể luôn nghe từ người khác.

Chi tiết phi công thời chiến cũng đáng xem lại: phi công ném bom ở các căn cứ Yorkshire chịu tỉ lệ thương vong rất cao. Nhiều người không trở về, dù họ ngồi ghế nào ở quán nào. Khi một nhóm người có nguy cơ tử vong cao được gắn với một đồ vật, đồ vật đó tất yếu sẽ có "thành tích".

Treo lên tường năm 1978

Năm 1978, chủ quán Busby Stoop, theo lời kể là đã mệt mỏi với những câu chuyện và lo ngại có người thật sự gặp chuyện rồi đổ cho quán, quyết định trao chiếc ghế cho bảo tàng Thirsk. Ông đặt điều kiện: không ai được ngồi vào nó. Bảo tàng giải quyết bằng cách treo ghế lên tường, cao hơn tầm với.

Bảo tàng Thirsk là bảo tàng nhỏ về lịch sử địa phương, đặt trong ngôi nhà nơi Thomas Lord — người lập sân cricket Lord's nổi tiếng ở London — được sinh ra. Chiếc ghế Busby đến nay là hiện vật được hỏi tới nhiều nhất. Quán Busby Stoop thì về sau đóng cửa.

Chiếc ghế có thật là của Busby?

Một câu hỏi đơn giản mà ít người đặt ra: chiếc ghế treo trên tường có phải đúng chiếc ghế từ năm 1702 không?

Các chuyên gia đồ gỗ cổ đã xem xét kiểu dáng và kỹ thuật chế tác của nó. Theo nhận định được bảo tàng và báo chí nhắc lại, các nan, chân ghế có dấu hiệu làm bằng máy tiện kiểu công nghiệp, một kỹ thuật phổ biến từ thế kỷ 19. Nếu đúng, chiếc ghế ra đời sau khi Busby chết hơn một trăm năm — tức là "lời nguyền" được gắn vào một đồ vật khác, có lẽ chỉ vì nó là chiếc ghế cũ trong quán mang tên Busby.

Cũng cần nhớ rằng nước Anh có rất nhiều quán rượu cổ gắn với chuyện treo cổ, kẻ cướp đường hay hồn ma, và những câu chuyện ấy là một phần sức hút của quán. Một chiếc ghế "chết chóc" ở góc quán là thứ khách hỏi, khách kể, khách dẫn bạn tới xem. Không cần ai cố ý lừa, câu chuyện tự có lý do để sống và lớn thêm qua mỗi đời chủ quán.

Vì sao một chiếc ghế lại đáng sợ

Ghế là đồ vật rất "người": nó có hình dáng đón lấy cơ thể, nó gắn với chỗ ngồi quen của một người cụ thể. Ở nhiều nền văn hoá, chỗ ngồi của người đã khuất được để trống trong một thời gian. Ý nghĩ rằng ngồi vào chỗ của một kẻ sát nhân là "chạm" vào hắn khớp với điều các nhà tâm lý học gọi là lây nhiễm ma thuật: cảm giác rằng đồ vật mang theo phẩm chất của người từng dùng nó.

Chiếc ghế treo trên tường lại càng mạnh hơn về mặt tâm lý. Một vật bị cách ly, đặt ngoài tầm với, tự nó gửi đi thông điệp "nguy hiểm". Bảo tàng muốn tôn trọng điều kiện của người tặng, nhưng chính việc treo lên tường đã làm câu chuyện thêm sống.

Có một trải nghiệm phổ biến khác: khi ai đó bị thách "ngồi thử", họ thường cảm thấy hồi hộp, tim đập nhanh, và sau đó để ý hơn mọi chuyện không may trong cuộc sống. Ám thị ấy đủ để biến một tuần bình thường thành một tuần "bị nguyền".

Thăm bảo tàng Thirsk

Bảo tàng Thirsk mở cửa theo mùa, do tình nguyện viên vận hành. Ngoài chiếc ghế, bảo tàng trưng bày đồ dùng, ảnh và tư liệu về đời sống thị trấn chợ Thirsk qua các thời kỳ. Thirsk cũng nổi tiếng là nơi bác sĩ thú y Alf Wight — tác giả viết dưới bút danh James Herriot — từng làm việc, có bảo tàng riêng về ông. Một chuyến thăm Thirsk vì chiếc ghế có thể thành một ngày tìm hiểu về miền quê Yorkshire.

Giờ mở cửa thay đổi theo năm; nên xem trang chính thức của bảo tàng trước khi đi.