CSICOP năm 1976 và tạp chí Skeptical Inquirer: lịch sử phong trào hoài nghi

CSICOP là Uỷ ban Điều tra Khoa học các Tuyên bố về Hiện tượng Siêu thường, thành lập năm 1976 tại Mỹ quanh nhà triết học Paul Kurtz, với mục tiêu đưa cách nhìn khoa học vào những chuyện như ngoại cảm, ma ám, vật thể bay lạ đang tràn ngập báo chí, truyền hình thời đó. Năm 2006 uỷ ban đổi tên thành Uỷ ban Điều tra Hoài nghi (CSI). Tiếng nói chính của nó là tạp chí Skeptical Inquirer, ra đời từ năm đầu tiên và đến nay vẫn là ấn phẩm hoài nghi khoa học có ảnh hưởng nhất thế giới.

Bối cảnh: thập niên 1970, thời của "siêu nhiên đại chúng"

Đầu những năm 1970, chuyện siêu nhiên bước vào văn hoá đại chúng Mỹ với tốc độ chưa từng có. Sách về ngoại cảm, người ngoài hành tinh xây kim tự tháp, vùng biển "hút tàu" bán chạy hàng triệu bản. Truyền hình phát những chương trình trình diễn năng lực siêu nhiên như tin thời sự. Một số nhà khoa học và nhà báo khoa học thấy công chúng gần như chỉ nghe được một phía: phía khẳng định.

Paul Kurtz, giáo sư triết học ở Đại học Bang New York tại Buffalo và biên tập viên tạp chí The Humanist, quyết định tập hợp những người cùng quan tâm. Hội nghị thành lập diễn ra ở Buffalo vào mùa xuân năm 1976.

Những người sáng lập và thành viên đầu tiên

Danh sách thành viên ban đầu là một cuộc hội ngộ hiếm có giữa khoa học, triết học và nghề biểu diễn:

• Paul Kurtz: nhà triết học, người khởi xướng và chủ tịch lâu năm.
• Marcello Truzzi: nhà xã hội học, đồng chủ tịch ban đầu, biên tập tạp chí đầu tiên.
• Ray Hyman: nhà tâm lý học, chuyên về đánh lừa và tri giác, về sau là người phản biện chính trong nhiều tranh cãi về cận tâm lý học.
• Martin Gardner: cây bút toán học giải trí nổi tiếng, tác giả Fads and Fallacies in the Name of Science (1957), một trong những sách hoài nghi đầu tiên được đọc rộng rãi.
• Các nhà khoa học nổi tiếng tham gia làm thành viên như nhà thiên văn Carl Sagan, nhà văn khoa học Isaac Asimov; nhà ảo thuật James Randi cũng có mặt từ đầu (chuyện của ông có ở wiki phapthuat).

Từ The Zetetic tới Skeptical Inquirer

Tạp chí đầu tiên của uỷ ban có tên The Zetetic, từ chữ Hy Lạp chỉ người tìm kiếm, do Marcello Truzzi biên tập. Chưa đầy hai năm sau, Truzzi rời uỷ ban. Ông cho rằng tổ chức đang nghiêng về phía "phủ nhận" hơn là "tìm hiểu", và muốn một diễn đàn nơi cả người ủng hộ lẫn người phê bình cận tâm lý học cùng tranh luận. Ông lập tạp chí riêng Zetetic Scholar.

Tạp chí của uỷ ban đổi tên thành Skeptical Inquirer, do nhà báo khoa học Kendrick Frazier biên tập trong nhiều thập niên. Tạp chí đăng bài điều tra vụ việc, phân tích thí nghiệm, điểm sách, và những chuyên mục lâu năm như chuyên mục điều tra của Joe Nickell.

Mốc thời gian

CSICOP đã làm những gì

Hoạt động của uỷ ban có thể chia làm ba mảng:

1. Điều tra và phân tích: các thành viên viết về những vụ cụ thể, phân tích thí nghiệm cận tâm lý học, chỉ ra lỗi phương pháp. Những bài viết của Ray Hyman về thí nghiệm Ganzfeld là ví dụ tiêu biểu cho mảng phê bình học thuật.
2. Theo dõi truyền thông: phản hồi các chương trình truyền hình, bài báo đưa chuyện siêu nhiên như sự thật, đề nghị báo chí đưa thêm tiếng nói khoa học.
3. Giáo dục: hội thảo, sách, tài liệu cho giáo viên về tư duy phản biện.

Mô hình này lan ra nhiều nước. Thập niên 1980, 1990 có thêm các hội hoài nghi ở Úc, Anh, châu Âu, và Hội Hoài nghi (Skeptics Society) của Michael Shermer ở Mỹ với tạp chí Skeptic.

Những lời phê bình nhắm vào CSICOP

Một tổ chức tự nhận là người gác cổng khoa học tất nhiên cũng bị soi. Những phê bình đáng chú ý:

• Từ Truzzi: ông dùng chữ "người hoài nghi giả" (pseudo-skeptic) cho những ai phủ nhận mà không điều tra, và cho rằng gánh nặng chứng minh cũng thuộc về người đưa ra lời phủ nhận. Đây là phê bình từ chính người trong cuộc.
• Từ vụ tranh cãi thống kê đầu thập niên 1980: việc xử lý dữ liệu không thống nhất trong một cuộc kiểm tra đã khiến chính một số thành viên chỉ trích, và uỷ ban sau đó thận trọng hơn khi tự tiến hành thí nghiệm.
• Từ giới cận tâm lý học: cho rằng uỷ ban thiên về bác bỏ, ít đọc kỹ các nghiên cứu dương tính.
• Từ người tin: cho rằng giọng điệu của một số bài viết chế giễu, thiếu tôn trọng.

Điều đáng nói là nhiều lời phê bình này được đăng, phản hồi và tranh luận công khai, kể cả trên chính các tạp chí hoài nghi. Đó là cách một cộng đồng học hỏi.

Vì sao đổi tên năm 2006

Tên cũ dài và xoay quanh chữ "paranormal" (siêu thường). Theo thời gian, phạm vi quan tâm của tổ chức rộng ra: y học thay thế không bằng chứng, thuyết âm mưu, giả khoa học trong giáo dục. Tên mới, Uỷ ban Điều tra Hoài nghi, phản ánh phạm vi rộng hơn đó, đồng thời đặt chữ "điều tra" lên trước.

Góc nhìn hôm nay: đọc Skeptical Inquirer thế nào

Skeptical Inquirer vẫn xuất bản đều đặn, nhiều bài cũ có trên trang web của tạp chí. Với người quan tâm chuyện siêu nhiên, đây là kho bài điều tra rất cụ thể: từng ngôi nhà, từng tấm ảnh, từng thí nghiệm. Cách đọc hợp lý là đọc như đọc một bên trong cuộc tranh luận: xem tác giả đã kiểm tra gì, dựa trên nguồn nào, rồi đối chiếu với nguồn gốc hoặc phản biện của phía bên kia khi có.

Để có cái nhìn cân bằng, có thể đọc thêm các bài của Marcello Truzzi về "hoài nghi đúng nghĩa", hoặc các ấn phẩm của Hiệp hội Cận tâm lý học. Sự tồn tại song song của cả hai phía, tranh luận bằng dữ liệu, là thứ làm lĩnh vực này đáng theo dõi.