Harry Price (1881–1948) là nhà điều tra tâm linh nổi tiếng nhất nước Anh giữa hai cuộc thế chiến, và cũng là nhân vật gây tranh cãi nhất. Ông vạch trần nhiều người ngồi đồng gian lận bằng kỹ năng của một ảo thuật gia nghiệp dư, lập Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh ở London năm 1926, nhưng đồng thời là một bậc thầy quảng bá, người biến nhà xứ Borley thành "ngôi nhà ma ám nhất nước Anh". Sau khi ông mất, chính các đồng nghiệp đã đặt câu hỏi ông có tự tạo ra một phần hiện tượng mình tường thuật hay không.
Từ ảo thuật nghiệp dư tới nghiên cứu tâm linh
Price sinh ở London năm 1881. Ông không học đại học chuyên ngành nào liên quan, nhưng có hai đam mê theo suốt đời: ảo thuật và sưu tầm sách. Ông là thành viên của Magic Circle, hội ảo thuật danh tiếng ở London, và sưu tầm một thư viện lớn về ảo thuật, tâm linh, mê tín. Hôn nhân với một người vợ khá giả giúp ông có điều kiện theo đuổi những thú này mà không cần lo kế sinh nhai.
Đầu thập niên 1920, phong trào thông linh còn rất mạnh ở Anh sau những mất mát của Thế chiến thứ nhất. Price bước vào lĩnh vực này với tư thế của người biết mánh: ông hiểu các ảo thuật gia làm vật bay, tạo tiếng gõ, đổi đồ trong bóng tối thế nào, nên biết phải nhìn vào đâu.
Những vụ vạch trần làm nên tên tuổi
Năm 1922, Price thử một người chụp "ảnh linh hồn" nổi tiếng bằng cách đánh dấu bí mật tấm kính ảnh trước buổi chụp, và chứng minh tấm kính đã bị đánh tráo. Chuyện nghề chụp ảnh linh hồn nói chung có bài riêng ở wiki catghep. Những năm sau, ông thử nhiều người ngồi đồng khác, trong đó có Helen Duncan đầu thập niên 1930; câu chuyện về bà nằm ở mục thông linh của wiki này.
Cách làm của Price ở thời kỳ này khá hiện đại so với đương thời: ông đưa vào phòng ngồi đồng các mạch điện báo khi người ngồi đồng rời tay chân khỏi chỗ được giữ, máy ghi nhiệt độ tự động, máy ảnh chụp đồng loạt. Ông muốn thiết bị thay cho lời chứng của những người ngồi quanh bàn trong bóng tối.
Phòng Thí nghiệm Quốc gia năm 1926
Năm 1926, Price lập Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh (National Laboratory of Psychical Research) ở London. Cái tên "quốc gia" nghe chính thức nhưng đây là tổ chức tư nhân của ông, không phải cơ quan nhà nước. Phòng có phòng ngồi đồng được trang bị thiết bị kiểm soát, thư viện, và tổ chức các buổi thử nghiệm có mời nhà khoa học, nhà báo tham dự.
Quan hệ giữa Price và Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh (SPR, lập năm 1882) luôn căng thẳng. SPR là tổ chức học thuật lâu đời, thận trọng; Price thì nhanh nhạy, thích báo chí, và hay tranh công. Hai bên vừa cộng tác vừa đối đầu suốt nhiều năm.
Người làm truyền thông: những vụ ồn ào
Price hiểu báo chí hơn hầu hết các nhà nghiên cứu cùng thời. Một số việc ông làm thuần tuý để gây chú ý:
- Thí nghiệm trên núi Brocken (Đức) năm 1932: Price cùng nhà triết học C. E. M. Joad làm theo một nghi thức trong một văn bản cổ, theo đó một con dê sẽ biến thành chàng trai trẻ. Không có gì xảy ra, như mọi người dự đoán. Báo chí khắp nơi đưa tin, đúng như Price muốn.
- "Con cầy biết nói" trên đảo Man: giữa thập niên 1930, Price tới điều tra lời đồn về một con vật tên Gef ở một trang trại hẻo lánh, rồi cùng nhà báo R. S. Lambert viết sách về vụ này. Ông không bao giờ tận mắt thấy con vật.
- Nhà xứ Borley: vụ lớn nhất trong đời ông.
Nhà xứ Borley và vết nứt trong danh tiếng
Từ năm 1929, sau khi một tờ báo London đăng chuyện ma ở nhà xứ Borley (Essex), Price nhiều lần tới đó. Cuối thập niên 1930, ông thuê ngôi nhà một năm, đăng quảng cáo tuyển người tình nguyện tới quan sát và ghi chép theo một bản hướng dẫn ông soạn. Ngôi nhà cháy năm 1939. Năm 1940, ông xuất bản The Most Haunted House in England, và cái tên ấy dính vào Borley từ đó. Diễn biến vụ Borley có bài riêng ở mục các vụ ma ám nổi tiếng.
Ngay khi Price còn sống đã có người nghi ngờ. Một nhà báo về sau kể rằng trong một lần cùng Price ở Borley, ông ta phát hiện túi áo Price có đá cuội, đúng lúc có "đá rơi" trong nhà. Price mất năm 1948. Năm 1956, SPR công bố báo cáo của Eric Dingwall, Kathleen Goldney và Trevor Hall, chỉ ra nhiều điểm Price trình bày sai, bỏ qua lời giải bình thường, hoặc thêm thắt. Báo cáo không chứng minh mọi thứ ở Borley là do Price dựng, nhưng làm sụp phần lớn uy tín của "ngôi nhà ma ám nhất nước Anh". Những người bênh vực Price phản bác lại, và tranh luận kéo dài nhiều năm.
Hai gương mặt của Harry Price
| Price nhà điều tra | Price nhà quảng bá |
|---|---|
| Dùng mánh ảo thuật để bắt gian lận | Chọn vụ việc theo độ hấp dẫn với báo chí |
| Đưa thiết bị kiểm soát vào phòng ngồi đồng | Ghi chép không đồng đều, có lúc bỏ chi tiết bất lợi |
| Lập phòng thí nghiệm, mời nhà khoa học chứng kiến | Tạo sự kiện giật gân như thí nghiệm núi Brocken |
| Để lại thư viện lớn cho Đại học London | Để lại một vụ Borley mà đến nay vẫn khó tách sự thật khỏi phần thêm |
Hai gương mặt này không mâu thuẫn như tưởng. Price giỏi phát hiện mánh của người khác chính vì ông hiểu sức hút của một màn trình diễn. Bài học rút ra cho người đọc ngày nay: kỹ năng vạch trần người khác không bảo đảm người đó trung thực với chính câu chuyện của mình.
Góc nhìn hôm nay: đọc Price thế nào
Thư viện Harry Price được ông để lại cho Đại học London, nay là một trong những bộ sưu tập lớn về lịch sử ảo thuật và nghiên cứu tâm linh, phục vụ nhà nghiên cứu. Sách của Price đọc rất cuốn, nhưng nên đọc kèm báo cáo SPR năm 1956 và các phản biện sau đó, để thấy một câu chuyện có thể được kể khác nhau thế nào tuỳ người kể.
Với người mới quan tâm, Price là một nghiên cứu điển hình về mối quan hệ giữa điều tra và truyền thông, thứ còn nóng hổi trong thời mạng xã hội: một vụ việc càng được kể hấp dẫn thì càng cần kiểm tra ai là người kể đầu tiên, và người đó được gì.
Câu hỏi thường gặp
Harry Price là ai?
Harry Price (1881–1948) là nhà điều tra tâm linh người Anh, ảo thuật gia nghiệp dư, người lập Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh ở London năm 1926. Ông nổi tiếng vì vạch trần người ngồi đồng gian lận và vì quảng bá vụ nhà xứ Borley.
Harry Price có gian lận ở Borley không?
Báo cáo năm 1956 của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh chỉ ra nhiều điểm Price trình bày sai hoặc thêm thắt. Báo cáo không chứng minh toàn bộ là do ông dựng, và những người bênh vực ông vẫn phản bác, nên đây vẫn là chuyện còn tranh cãi.
Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh là gì?
Là tổ chức tư nhân Price lập ở London năm 1926, có phòng thử nghiệm với thiết bị kiểm soát và thư viện. Dù mang chữ "quốc gia", nó không phải cơ quan nhà nước.
Thí nghiệm núi Brocken năm 1932 là gì?
Price và nhà triết học C. E. M. Joad làm theo một nghi thức cổ nói rằng một con dê sẽ hoá thành chàng trai trẻ. Không có gì xảy ra, và sự kiện chủ yếu mang lại tiếng vang báo chí.
Thư viện Harry Price ở đâu?
Price để lại thư viện của mình cho Đại học London. Bộ sưu tập về ảo thuật và nghiên cứu tâm linh này vẫn phục vụ các nhà nghiên cứu.
