Điều tra hiện tượng lạ không phải một nghề có bằng cấp hay giấy phép riêng. Đó là một vùng giao nhau của nhiều nhóm người: những nhóm săn ma nghiệp dư tin có ma và muốn tìm bằng chứng, các nhà cận tâm lý học trong trường đại học làm thí nghiệm về "năng lực tâm linh", các nhà tâm lý học dị thường nghiên cứu vì sao người bình thường trải nghiệm điều lạ, và các nhà điều tra hoài nghi đi tận nơi để tìm lời giải cho từng vụ việc cụ thể. Hiểu ai là ai giúp người đọc biết nên tin một kết luận tới đâu.
Bốn nhóm người cùng quan tâm một chuyện
| Nhóm | Câu hỏi chính | Cách làm | Nơi làm việc |
|---|---|---|---|
| Nhóm săn ma nghiệp dư | Ở đây có ma không, ma muốn gì | Đêm ở nơi bị đồn, dùng máy đo, ghi âm, đặt câu hỏi | Câu lạc bộ, nhóm trên mạng, chương trình truyền hình |
| Nhà cận tâm lý học | Có tồn tại thần giao cách cảm, tiên tri, tác động bằng ý nghĩ không | Thí nghiệm có kiểm soát, thống kê | Một số khoa, viện nghiên cứu |
| Nhà tâm lý học dị thường | Vì sao người ta trải nghiệm và tin điều lạ | Khảo sát, thí nghiệm tri giác, trí nhớ, niềm tin | Khoa tâm lý học |
| Nhà điều tra hoài nghi | Vụ việc cụ thể này có lời giải bình thường không | Đi hiện trường, tra nguồn, phỏng vấn, kiểm tra vật chứng | Tổ chức hoài nghi, nhà báo, tác giả độc lập |
Các nhóm này hay va chạm nhau, nhưng ranh giới không cứng. Có nhà cận tâm lý học rất nghiêm khắc với phương pháp, có nhà hoài nghi từng là người tin, có nhóm nghiệp dư làm việc cẩn thận hơn nhiều chương trình truyền hình.
Cận tâm lý học: đưa câu hỏi vào phòng thí nghiệm
Cận tâm lý học (parapsychology) hình thành từ truyền thống của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh (SPR), lập ở London năm 1882, và có bước ngoặt khi J. B. Rhine ở Đại học Duke đưa các bài thử đoán lá bài vào phòng thí nghiệm, với cuốn Extra-Sensory Perception năm 1934. Hiệp hội Cận tâm lý học (Parapsychological Association) thành lập năm 1957. Ở Anh, Đại học Edinburgh có Đơn vị Cận tâm lý học Koestler, lập năm 1985 nhờ di sản nhà văn Arthur Koestler để lại.
Câu hỏi của họ hẹp và rõ: một người có đoán đúng nhiều hơn mức ngẫu nhiên không. Lịch sử các thí nghiệm này, từ lá bài Zener tới Ganzfeld và tranh cãi quanh bài báo của Daryl Bem năm 2011, nằm ở mục thông linh và cận tâm lý học của wiki. Hiện trạng chung: có những kết quả dương tính được công bố, nhưng không có hiệu ứng nào lặp lại ổn định để giới khoa học rộng rãi chấp nhận, và tranh cãi về phương pháp vẫn còn.
Tâm lý học dị thường: hỏi về con người, không hỏi về ma
Tâm lý học dị thường (anomalistic psychology) đổi câu hỏi: thay vì "ma có thật không", họ hỏi "vì sao rất nhiều người tỉnh táo, trung thực lại kể đã thấy ma". Họ nghiên cứu trí nhớ, tri giác, ám thị, giấc ngủ, niềm tin. Một trung tâm tiêu biểu là Đơn vị Nghiên cứu Tâm lý học Dị thường ở Goldsmiths, Đại học London, gắn với Christopher French; giáo trình Anomalistic Psychology (2014) của French và Anna Stone là sách nhập môn được dùng rộng.
Cách tiếp cận này có một điểm hay: nó không cần chứng minh ma không tồn tại mới làm việc được. Dù câu trả lời cuối cùng là gì, hiểu biết về cách não ta tạo ra trải nghiệm lạ vẫn có giá trị riêng, và nhiều khi giúp được người đang sợ hãi.
Nhà điều tra hoài nghi: thám tử của từng vụ việc
Đây là nhóm gần với hình dung "điều tra" nhất. Họ chọn một vụ cụ thể, một ngôi nhà, một tấm ảnh, một lời đồn, và đi tìm nguồn gốc. Joe Nickell, người được gọi là "thám tử chuyện ma", và Benjamin Radford là hai cái tên quen thuộc; cả hai gắn với Uỷ ban Điều tra Hoài nghi (CSI, tên cũ CSICOP, lập năm 1976) và tạp chí Skeptical Inquirer. Mỗi người có bài riêng trong danh mục này.
Công việc của họ ít kịch tính hơn trên phim: đọc báo cũ trong thư viện, so các phiên bản của một câu chuyện, đo đạc căn phòng, hỏi thợ điện, phóng to tấm ảnh. Kết quả thường là một lời giải bình thường. Đôi khi là "chưa tìm ra lời giải", và người điều tra tử tế sẽ ghi đúng như vậy.
Nhóm săn ma nghiệp dư: nhiệt tình và những cái bẫy
Từ khi các chương trình săn ma trên truyền hình phổ biến đầu những năm 2000, số nhóm săn ma nghiệp dư tăng vọt ở Anh, Mỹ và nhiều nước. Phần lớn là người tò mò, thích phiêu lưu, nhiều người rất thật lòng muốn giúp các gia đình đang sợ. Chuyện các chương trình truyền hình đã có bài riêng ở wiki batthuong.
Những cái bẫy hay gặp ở nhóm nghiệp dư:
- Bắt đầu với kết luận "có ma" rồi tìm dấu hiệu xác nhận.
- Dùng thiết bị không hiểu rõ nó đo gì (mục thiết bị điều tra của wiki có bài riêng cho từng loại).
- Không có đối chứng, không ghi chép đủ để người khác kiểm tra lại.
- Vào nơi không được phép, hoặc làm gia đình sợ hãi hơn trước khi họ đến.
- Thu phí "làm sạch nhà", tức chuyển từ điều tra sang dịch vụ tâm linh, điều mà trang này không giới thiệu.
Người tin, người hoài nghi: không phải hai phe đối địch
"Hoài nghi" trong tiếng Anh khoa học (skeptic) không có nghĩa là "người khẳng định không có gì cả". Nhà xã hội học Marcello Truzzi, một trong những người sáng lập CSICOP rồi rời đi, từng phân biệt người hoài nghi đúng nghĩa, chỉ đòi bằng chứng và sẵn sàng treo lửng câu trả lời, với người phủ nhận trước khi xem xét. Ông dùng chữ "zetetic", người tìm kiếm, để gọi lý tưởng ấy.
Trong thực tế, một nhà điều tra tốt dù tin hay không cũng làm những việc giống nhau: ghi chép đầy đủ, kiểm tra lời giải bình thường trước, tách lời kể khỏi sự việc, và để người khác kiểm tra lại. Người không làm những việc đó, dù tin hay không tin, đều không phải đang điều tra.
Góc nhìn hôm nay: muốn bước vào lĩnh vực này thì bắt đầu từ đâu
Ở Việt Nam chưa có đơn vị học thuật chuyên về tâm lý học dị thường hay cận tâm lý học, nhưng nền tảng thì có thể tự học: tâm lý học nhận thức, thống kê cơ bản, phương pháp nghiên cứu, kỹ năng tra cứu sử liệu. Sách nên đọc trước: Paranormality (2011) của Richard Wiseman, dễ đọc và vui; Spook (2005) của Mary Roach, một nhà báo đi khắp nơi tìm hiểu các nỗ lực khoa học quanh cái chết; Anomalistic Psychology (2014) cho ai muốn đi sâu.
Và một lời khuyên thực tế: bắt đầu bằng việc điều tra một chuyện nhỏ quanh mình, một tin đồn trong khu phố hay một bức ảnh lan truyền, ghi chép cẩn thận như thể sẽ có người kiểm tra lại. Đó là toàn bộ tinh thần của nghề này, gói trong một bài tập.
Câu hỏi thường gặp
Điều tra hiện tượng lạ có phải là một nghề không?
Không có bằng cấp hay giấy phép riêng. Lĩnh vực này gồm nhà cận tâm lý học và nhà tâm lý học dị thường ở trường đại học, nhà điều tra hoài nghi làm cho tổ chức hay viết sách, và rất nhiều nhóm nghiệp dư.
Cận tâm lý học và tâm lý học dị thường khác nhau thế nào?
Cận tâm lý học thử nghiệm xem năng lực như thần giao cách cảm có tồn tại không. Tâm lý học dị thường nghiên cứu vì sao con người trải nghiệm và tin vào điều lạ, không cần giả định năng lực đó có thật.
Người hoài nghi có phải người không tin gì không?
Không. Theo nghĩa khoa học, người hoài nghi là người đòi bằng chứng và sẵn sàng để câu hỏi mở khi chưa đủ dữ liệu. Marcello Truzzi phân biệt họ với người phủ nhận trước khi xem xét.
Các nhóm săn ma nghiệp dư có đáng tin không?
Tuỳ nhóm. Nhóm đáng tin ghi chép đầy đủ, có đối chứng, xin phép chủ nhà và không thu phí "làm sạch nhà". Nhiều nhóm bắt đầu từ kết luận có ma rồi tìm dấu hiệu xác nhận.
Muốn tìm hiểu về điều tra hiện tượng lạ nên đọc sách gì?
Có thể bắt đầu với Paranormality (2011) của Richard Wiseman, Spook (2005) của Mary Roach, rồi đến Anomalistic Psychology (2014) của Christopher French và Anna Stone khi muốn đi sâu.
