Joe Nickell (sinh năm 1944 ở bang Kentucky, Mỹ) là nhà điều tra hoài nghi được biết đến nhiều nhất trong chuyện ma ám, đồ vật bị đồn có lời nguyền và ảnh "ma". Ông từng làm ảo thuật gia sân khấu, thám tử tư, rồi lấy bằng tiến sĩ ở Đại học Kentucky, và trong nhiều thập niên là nhà nghiên cứu cao cấp của Uỷ ban Điều tra Hoài nghi (CSI), viết chuyên mục điều tra trên tạp chí Skeptical Inquirer. Điểm làm ông khác người: ông đi tận nơi, coi mỗi chuyện ma như một vụ án cần giải, chứ không chỉ bình luận từ xa.
Một con đường vào nghề khác thường
Nickell không đi lên từ phòng thí nghiệm. Trước khi viết sách, ông làm nhiều nghề tưởng như rời rạc: biểu diễn ảo thuật, làm thám tử tư cho một hãng thám tử nổi tiếng của Mỹ, viết báo, dạy đại học. Sau này nhìn lại, mỗi nghề cho ông một món đồ nghề:
| Nghề từng làm | Kỹ năng mang sang điều tra |
|---|---|
| Ảo thuật gia sân khấu | Hiểu cách đánh lạc hướng sự chú ý, nhận ra mánh khoé mà người xem bình thường bỏ qua |
| Thám tử tư | Phỏng vấn nhân chứng, tra hồ sơ, kiên nhẫn theo dấu từng chi tiết |
| Nghiên cứu văn học, văn hoá dân gian | Lần ngược một câu chuyện về phiên bản sớm nhất, thấy nó đã thay đổi qua mỗi lần kể |
| Giám định tài liệu, ảnh | Kiểm tra mực, giấy, chữ viết, dấu vết chỉnh sửa trên ảnh |
Ông viết nhiều sách về giám định tài liệu và ảnh, ví dụ Pen, Ink and Evidence (1990) về mực, giấy và chữ viết, và Camera Clues (1994) về giám định ảnh. Những kỹ năng tưởng khô khan này lại là thứ hay giải được các "bằng chứng" ma nhất.
Vụ đầu tiên: tiếng bước chân trong một ngôi nhà bảo tàng
Theo lời kể của chính Nickell, một trong những cuộc điều tra đầu tiên của ông diễn ra ở Toronto (Canada) đầu thập niên 1970, tại Mackenzie House, một ngôi nhà lịch sử nổi tiếng với lời đồn có tiếng bước chân lên cầu thang vào ban đêm khi không có ai. Ông để ý rằng tường nhà sát với một toà nhà bên cạnh, và cầu thang sắt của toà nhà đó nằm ngay sau bức tường. Tiếng bước chân của người bên kia, truyền qua tường, nghe như ai đó đang đi trong nhà.
Câu chuyện nhỏ này chứa gần đủ phương pháp mà ông dùng suốt đời: đến tận nơi, nhìn kỹ kết cấu ngôi nhà, đặt lời kể cạnh bối cảnh vật lý, và tìm một lời giải cụ thể chứ không dừng ở "có thể là do tưởng tượng".
Phương pháp: không vạch trần, không thần bí hoá, mà điều tra
Nickell thường nói rằng ông không đi để "vạch trần" (debunk) cũng không đi để "thần bí hoá", mà để điều tra và giải quyết. Khác biệt nghe nhỏ nhưng quan trọng. Người đi vạch trần đã có sẵn kết luận; người điều tra để kết luận đến sau cùng. Trong thực tế, cách làm của ông có thể tóm thành mấy bước:
- Tìm phiên bản sớm nhất của câu chuyện. Chuyện ma thường lớn dần qua mỗi lần kể, mỗi bài báo, mỗi chương trình truyền hình.
- Đến hiện trường. Xem tận mắt căn phòng, cầu thang, cửa sổ, nhà bên cạnh.
- Phỏng vấn người trong cuộc, tách cái họ trực tiếp thấy khỏi cái họ nghe kể lại.
- Đặt giả thuyết bình thường và kiểm tra từng cái: kết cấu nhà, động vật, gió, ánh sáng, tâm lý, cả khả năng có người dựng chuyện.
- Kết luận theo bằng chứng, kể cả khi kết luận là "chưa giải được".
Ông cũng nhấn mạnh một nguyên tắc hay bị quên: gánh nặng chứng minh nằm ở người đưa ra tuyên bố lạ. Không ai phải chứng minh một ngôi nhà không có ma; người nói có ma cần đưa ra bằng chứng. Nguyên tắc này có bài riêng trong danh mục, quanh câu "tuyên bố phi thường cần bằng chứng phi thường".
Câu hỏi "ai được lợi"
Một thói quen thám tử mà Nickell mang theo là luôn hỏi câu chuyện mang lại lợi ích cho ai. Câu hỏi này không nhằm buộc tội. Một khách sạn cũ có tiếng "ma ám" bán được thêm phòng, một quán rượu có "hồn ma ngồi góc quầy" có thêm khách, một người bán đồ cổ kể món đồ "có lai lịch kỳ bí" bán được giá hơn. Phần lớn những người kể không hề lừa ai; họ chỉ kể lại câu chuyện đã được kể cho họ, mỗi lần thêm một chút màu. Nhưng khi một câu chuyện có lợi cho người kể, người điều tra càng cần tìm nguồn độc lập trước khi tin.
Câu hỏi ngược cũng quan trọng: câu chuyện có gây hại cho ai không. Một gia đình sợ hãi đến mất ngủ, một đứa trẻ bị coi là "bị ám", một ngôi nhà mất giá vì lời đồn. Với Nickell, giải được một vụ ma đôi khi là giúp được những người như vậy.
Những loại vụ việc ông hay điều tra
- Nhà, khách sạn, lâu đài bị đồn có ma: ông viết nhiều về các nhà trọ, quán rượu "ma ám" vốn dùng lời đồn làm sức hút du lịch.
- Ảnh ma: phơi sáng kép, phơi sáng lâu, dây đeo máy ảnh lọt khung, phản chiếu trên kính. Camera Clues là kho kinh nghiệm này.
- Đồ vật bị đồn có lời nguyền: ông lần lại lịch sử thật của món đồ, xem câu chuyện "xui xẻo" ra đời lúc nào và ai được lợi từ nó.
- Tài liệu cổ, chữ ký "của người nổi tiếng": giám định giấy, mực, nét chữ.
- Truyền thuyết dân gian và truyền thuyết đô thị: lần về gốc, thấy các mô-típ lặp lại ở nhiều nơi.
Ông tóm kinh nghiệm về ma trong The Science of Ghosts (2012), xếp các loại "ma" theo cách người ta trải nghiệm: nghe thấy, nhìn thấy, cảm thấy, chụp được, và với mỗi loại là những lời giải hay gặp.
Nickell và những người không đồng ý với ông
Không phải ai cũng thích cách làm của Nickell. Một số nhà cận tâm lý học cho rằng các nhà hoài nghi như ông chọn những vụ dễ giải để viết, bỏ qua những vụ khó. Một số người tin thấy cách ông viết đôi khi nhanh chóng gán lời giải mà chưa kiểm tra đủ. Phía ông thì đáp rằng ông luôn công bố cách làm để người khác kiểm tra, và sẵn lòng xem xét bất kỳ vụ nào có tư liệu đầy đủ.
Cuộc tranh luận ấy là bình thường và lành mạnh. Điều quan trọng với người đọc là: một kết luận của Nickell, hay của bất kỳ ai, đều nên được đọc kèm phần ông đã làm gì để đi đến kết luận đó.
Góc nhìn hôm nay: học được gì từ một "thám tử chuyện ma"
Bài học lớn nhất của Nickell không nằm ở một vụ cụ thể, mà ở thói quen: hỏi "câu chuyện này lần đầu xuất hiện ở đâu", "tôi đã đến tận nơi chưa", "ai được lợi nếu câu chuyện là thật". Ba câu hỏi đó dùng được cho mọi tin đồn, từ chuyện nhà ma tới chuyện thực phẩm thần kỳ trên mạng.
Người muốn đọc thêm có thể tìm The Science of Ghosts (2012), Camera Clues (1994), và các số tạp chí Skeptical Inquirer có chuyên mục của ông. Đọc song song với một cuốn của phía các nhà cận tâm lý học sẽ giúp thấy rõ hơn cả hai cách nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Joe Nickell là ai?
Joe Nickell là nhà điều tra hoài nghi người Mỹ sinh năm 1944, từng làm ảo thuật gia, thám tử tư, có bằng tiến sĩ ở Đại học Kentucky. Ông là nhà nghiên cứu cao cấp của Uỷ ban Điều tra Hoài nghi và viết nhiều sách về chuyện ma, ảnh ma, tài liệu giả.
Joe Nickell điều tra chuyện ma bằng cách nào?
Ông tìm phiên bản sớm nhất của câu chuyện, đến tận hiện trường, phỏng vấn người trong cuộc, kiểm tra từng lời giải bình thường và kết luận theo bằng chứng. Ông coi mục tiêu là giải quyết vụ việc chứ không phải vạch trần hay thần bí hoá.
Sách The Science of Ghosts nói về gì?
Cuốn sách năm 2012 của Joe Nickell tổng kết kinh nghiệm điều tra ma, xếp các trải nghiệm theo cách người ta nghe, thấy, cảm nhận hay chụp được, kèm những lời giải thường gặp cho từng loại.
Joe Nickell có từng nói ma không tồn tại không?
Ông cho rằng chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy ma tồn tại và gánh nặng chứng minh thuộc về người đưa ra tuyên bố. Cách ông làm là điều tra từng vụ cụ thể thay vì tuyên bố chung chung.
Vì sao một ảo thuật gia lại giỏi điều tra chuyện ma?
Ảo thuật gia hiểu cách đánh lạc hướng sự chú ý và tạo ảo giác cho khán giả. Kỹ năng đó giúp họ nhận ra mánh khoé trong các buổi ngồi đồng hay những "hiện tượng" được dàn dựng.
