Hiện tượng người thứ ba: khi nhà thám hiểm thấy bạn đồng hành vô hình

Hiện tượng "người thứ ba" là cảm giác rất rõ rằng có thêm một người vô hình đi cùng, thường xuất hiện ở người đang ở trong hoàn cảnh cực đoan như leo núi cao, vượt băng, lênh đênh một mình trên biển. Nhà thám hiểm Ernest Shackleton kể năm 1916, khi vượt đảo South Georgia với hai bạn đồng hành, ông thường cảm thấy cả nhóm có bốn người chứ không phải ba. Nhà báo John Geiger tập hợp hàng trăm lời kể như vậy trong cuốn sách năm 2009; khoa học thần kinh hiện nay cho thấy não có thể tự tạo ra cảm giác hiện diện này trong điều kiện căng thẳng, kiệt sức.

Đêm vượt núi trên đảo South Georgia

Tháng 5/1916, sau khi tàu Endurance bị băng nghiền nát và cả đoàn sống sót trên đảo Elephant, Shackleton cùng năm người vượt khoảng 1.500 km biển Nam Cực trên một chiếc xuồng cứu sinh để đến đảo South Georgia. Đến nơi, họ cập bờ ở phía bên kia đảo so với trạm săn cá voi. Shackleton, Frank Worsley và Tom Crean phải vượt dãy núi phủ băng chưa từng có ai đi qua, trong khoảng 36 giờ không ngủ, với dụng cụ thô sơ.

Trong cuốn South xuất bản năm 1919, Shackleton viết rằng trong cuộc vượt núi ấy, ông thường có cảm giác cả nhóm có bốn người. Ông cũng ghi lại rằng Worsley và Crean thú nhận có cảm giác tương tự. Shackleton không dựng câu chuyện thành phép màu; ông kể như một trải nghiệm khó gọi tên. Toàn bộ chuyến thám hiểm Endurance có bài riêng ở một wiki khác trong hệ; ở đây ta chỉ dừng ở người bạn đồng hành không có thật ấy.

Vài năm sau, nhà thơ T. S. Eliot đưa hình ảnh này vào bài thơ The Waste Land (1922), với câu hỏi đại ý "ai là người thứ ba luôn đi bên cạnh anh?". Trong phần chú thích, Eliot ghi rằng ông lấy cảm hứng từ lời kể về một chuyến thám hiểm Nam Cực, mà ông nghĩ là của Shackleton. Từ đó, cụm từ "người thứ ba" gắn với hiện tượng.

Những lời kể khác

Cuốn The Third Man Factor (2009) của John Geiger tập hợp nhiều lời kể khác từ người leo núi, thám hiểm vùng cực, thợ lặn, phi công, người sống sót sau tai nạn. Điểm chung đáng chú ý của các lời kể:

• Người trong cuộc đang ở tình trạng kiệt sức, lạnh, đói, thiếu ngủ, thường kéo dài.
• Môi trường đơn điệu và cô lập: tuyết trắng, biển, bầu trời đêm.
• Tình huống sống còn, mức căng thẳng rất cao.
• "Người thứ ba" thường mang lại cảm giác an ủi, dẫn đường, hiếm khi đáng sợ.
• Cảm giác biến mất khi người đó được cứu hoặc thoát khỏi nguy hiểm.

Khoa học thần kinh nói gì

Não tự vẽ ra một "người khác"

Năm 2006, nhóm của Olaf Blanke ở Thuỵ Sĩ công bố trên tạp chí Nature một trường hợp đáng chú ý. Một phụ nữ trẻ bị động kinh được kích thích điện ở một vùng não gần chỗ nối giữa thuỳ thái dương và thuỳ đỉnh bên trái, trong quá trình khám để chuẩn bị phẫu thuật. Mỗi lần kích thích, cô cảm thấy có một người đứng sau lưng, bắt chước tư thế của mình. Khi cô ngồi ôm gối, "người kia" cũng ôm lấy cô. Người ấy không có thật; não cô đã tạo ra họ.

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng vùng não này tham gia tổng hợp thông tin về vị trí, tư thế cơ thể ta trong không gian. Khi việc tổng hợp bị rối loạn, não có thể "đặt" một phần hình ảnh cơ thể ra bên ngoài, và ta cảm nhận nó như một người khác.

Robot chạm sau lưng

Năm 2014, nhóm của Blanke đăng trên Current Biology một thí nghiệm với người khoẻ mạnh. Người tham gia bịt mắt, đưa tay điều khiển một cánh tay robot phía trước; một robot thứ hai chạm vào lưng họ theo đúng cử động đó. Khi động tác chạm lưng bị trễ một chút so với cử động tay, nhiều người báo cáo cảm giác có ai đó đứng sau, một số thấy khó chịu đến mức muốn dừng. Một xung đột nhỏ giữa cái ta làm và cái ta cảm thấy là đủ để tạo ra "người vô hình".

Vì sao hoàn cảnh cực đoan dễ gây ra

Thiếu oxy ở độ cao lớn, hạ thân nhiệt, kiệt sức, thiếu ngủ nhiều ngày đều làm suy giảm khả năng của não trong việc giữ một hình ảnh cơ thể ổn định. Cô lập và đơn điệu làm não thiếu tín hiệu từ bên ngoài, nên tự sinh ra tín hiệu. Căng thẳng sống còn làm hệ thống cảnh giác hoạt động tối đa. Một số nhà nghiên cứu còn gợi ý rằng cảm giác có người đồng hành là một cơ chế đối phó: não tạo ra một "người bạn" để giúp ta chịu đựng.

Có liên quan gì đến chuyện ma

Hiện tượng người thứ ba cho ta một hình mẫu rõ ràng về việc một người tỉnh táo, trung thực, có thể có cảm giác cực kỳ thuyết phục về sự hiện diện của người khác mà không có ai cả. Những biến thể đời thường của cảm giác này, như cảm thấy có ai trong phòng lúc nửa đêm, đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ. Còn trải nghiệm thấy người thân đã khuất sau tang lễ có bài riêng trong danh mục này.

Điều cần nói rõ: giải thích thần kinh không chứng minh rằng mọi lời kể về người thứ ba đều chỉ do não. Nó chỉ cho thấy một cơ chế có thật, đủ để tạo ra trải nghiệm như vậy, và cơ chế ấy được kích hoạt đúng trong những hoàn cảnh mà người ta hay kể về người thứ ba. Khi đã có một lời giải tự nhiên phù hợp, ta không cần đến giả thuyết siêu nhiên, dù không loại bỏ được nó hoàn toàn.

Những cách hiểu khác nhau

• Người trong cuộc thường gọi đó là thiên thần hộ mệnh, người thân đã khuất, hay chỉ "một sự hiện diện". Với họ, trải nghiệm có ý nghĩa sâu sắc, và không ai có quyền chế giễu điều đó.
• Nhà tâm lý học coi đó là một dạng ảo giác hiện diện, liên quan đến căng thẳng cực độ và cách não xây dựng hình ảnh cơ thể.
• Geiger, trong sách của ông, để ngỏ câu hỏi về nguồn gốc nhưng nhấn mạnh tác dụng: nhiều người tin rằng "người thứ ba" đã giúp họ sống sót.

Ba cách hiểu không nhất thiết loại trừ nhau. Một trải nghiệm có thể vừa do não tạo ra, vừa giúp người ta vượt qua nguy hiểm, vừa mang ý nghĩa cá nhân sâu sắc.

Góc nhìn hôm nay

Với người leo núi, đi biển, chạy đường dài, biết về hiện tượng người thứ ba có ích thực tế: nếu bắt đầu có cảm giác ấy, đó có thể là dấu hiệu cơ thể đang ở giới hạn, thiếu oxy, lạnh hoặc kiệt sức nặng. Đó là lúc cần nghỉ, giữ ấm, xuống độ cao hoặc gọi trợ giúp, chứ không phải cố đi tiếp. Ngoài đời thường, nếu cảm giác có người hiện diện xuất hiện thường xuyên mà không có hoàn cảnh cực đoan nào, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ.

Muốn đọc thêm: The Third Man Factor của John Geiger (2009); cuốn South của Shackleton (1919), phần vượt núi South Georgia; Sailing Alone Around the World của Joshua Slocum (1900), một kinh điển văn học biển dễ đọc.