Lấy đá rồi gửi trả: thư xin lỗi ở Uluru và Rừng Hoá Thạch

Mỗi năm, các vườn quốc gia như Uluru-Kata Tjuta ở Úc và Rừng Hoá Thạch (Petrified Forest) ở bang Arizona, Mỹ, nhận được những gói bưu kiện lạ: bên trong là mẩu đá, mẩu gỗ hoá thạch mà du khách từng lấy làm kỷ niệm, kèm thư xin lỗi kể rằng từ khi mang về, họ gặp toàn chuyện xui. Người ta gọi đó là "đá xin lỗi". Không có bằng chứng nào cho thấy đá mang lời nguyền; điều thật sự đáng nói là việc lấy đá ở những nơi này vi phạm quy định bảo tồn, và với người Anangu ở Uluru, đó là chuyện tôn trọng chứ không phải chuyện bùa chú.

Uluru: tảng đá thiêng của người Anangu

Uluru là khối đá sa thạch khổng lồ màu đỏ giữa vùng trung tâm nước Úc, thuộc Lãnh thổ Bắc Úc. Với người Anangu — chủ sở hữu truyền thống của vùng đất — Uluru là nơi linh thiêng, gắn với luật lệ, câu chuyện tổ tiên và tri thức truyền đời gọi là Tjukurpa. Vườn quốc gia Uluru-Kata Tjuta được người Anangu và cơ quan quản lý vườn quốc gia Úc cùng quản lý.

Trong nhiều thập kỷ, du khách leo lên Uluru dù người Anangu yêu cầu không leo. Việc leo bị cấm hẳn từ ngày 26/10/2019. Lấy đá, cát từ vườn quốc gia cũng bị cấm theo quy định bảo tồn.

Cán bộ vườn quốc gia cho biết họ nhận được nhiều gói đá gửi trả từ khắp thế giới, có những lá thư dài kể về bệnh tật, tai nạn, công việc đổ vỡ, đổ cho viên đá. Một điều thường bị hiểu sai: các hướng dẫn chính thức và người Anangu nhấn mạnh rằng không có "lời nguyền" nào trong truyền thống của họ dành cho người lấy đá. Ý tưởng lời nguyền là do du khách tự tạo ra. Thông điệp của người Anangu đơn giản hơn: đất đá này thuộc về nơi này, hãy để nó yên.

Đá gửi trả thường không thể đặt lại đúng chỗ cũ, vì không ai biết nó lấy từ đâu và việc rải bừa có thể ảnh hưởng tới những nơi linh thiêng. Thiện chí của người gửi là thật, nhưng cách sửa sai tốt nhất là đừng lấy ngay từ đầu.

Rừng Hoá Thạch: "đống lương tâm"

Vườn quốc gia Petrified Forest ở đông bắc Arizona nổi tiếng với những thân cây cổ đại đã biến thành đá — gỗ hoá thạch nhiều màu, hình thành cách đây khoảng hơn 200 triệu năm khi silica thấm vào thân cây bị vùi lấp. Lấy gỗ hoá thạch trong vườn quốc gia là phạm luật, và vườn đã mất đi một lượng đáng kể qua nhiều thập kỷ vì du khách nhặt mang về.

Từ lâu, vườn nhận lại những mảnh gỗ hoá thạch kèm thư xin lỗi. Vì không thể đặt lại đúng vị trí cũ (và vì làm thế có thể khiến nhà khoa học nhầm lẫn khi nghiên cứu), các mảnh này được gom thành một đống riêng mà người ta quen gọi là "đống lương tâm" (conscience pile). Một số lá thư được trưng bày cho khách đọc.

Năm 2014, nhiếp ảnh gia Ryan Thompson cùng Phil Orr xuất bản cuốn sách ảnh Bad Luck, Hot Rocks, chụp lại những mảnh gỗ gửi trả và thư đi kèm. Những lá thư ấy là tư liệu thú vị về tâm lý: có người viết nghiêm túc, có người viết nửa đùa, có người viết thay cho người thân đã mất.

Những nơi khác cũng nhận "đồ trả lại"

Ở Hawaiʻi, câu chuyện "lời nguyền Pele" được nhiều nhà nghiên cứu cho là không phải truyền thống cổ của người Hawaiʻi, mà là chuyện kể mới, có giả thuyết cho rằng do người làm du lịch hoặc nhân viên muốn ngăn khách lấy đá. Dù nguồn gốc là gì, người Hawaiʻi bản địa coi đất đá là một phần của nơi chốn, và việc mang đi là thiếu tôn trọng.

Vì sao người ta tin hòn đá gây xui

Cảm giác tội lỗi tìm chỗ bám

Hầu hết người lấy đá đều biết, ở mức nào đó, rằng mình không nên lấy. Khi chuyện không may xảy ra sau đó — mà chuyện không may thì xảy ra với ai cũng có — cảm giác tội lỗi tìm ra ngay "nguyên nhân". Gửi trả hòn đá là cách giải toả: một hành động cụ thể để khép lại sự day dứt.

Chọn lọc người kể

Hàng triệu người từng nhặt đá ở các danh thắng. Những người gặp may không viết thư. Những người gặp xui và nghe chuyện lời nguyền thì viết, và chỉ những lá thư ấy hiện ra trước mắt ta. Đây là thiên lệch người sống sót đảo ngược: ta chỉ thấy người "bị nguyền".

Đồ vật mang theo nơi chốn

Ý nghĩ một hòn đá "mang theo" tinh thần của nơi linh thiêng là một dạng lây nhiễm ma thuật — chủ đề có bài riêng trong danh mục này. Nó khiến một vật vô tri trở nên có "sức nặng".

Góc nhìn hôm nay: nhặt kỷ niệm có trách nhiệm

Bài học của "đá xin lỗi" không phải là sợ bị nguyền, mà là hiểu vì sao không nên lấy:

• Luật bảo tồn: ở hầu hết vườn quốc gia, khu di tích trên thế giới, lấy đá, hoá thạch, san hô, hiện vật là vi phạm và có thể bị phạt.
• Tác động cộng dồn: một người lấy một hòn thì không sao; hàng triệu khách mỗi năm thì địa điểm mất dần.
• Tôn trọng cộng đồng bản địa: với nhiều dân tộc, đất đá là một phần của văn hoá và tâm linh của họ.

Ở Việt Nam cũng vậy: nhặt san hô, đá ở các khu bảo tồn biển, lấy mảnh gạch ở di tích đều là việc không nên làm, nhiều nơi bị cấm. Muốn có kỷ niệm, hãy chụp ảnh, ghi lại cảm nhận, hoặc mua đồ lưu niệm làm hợp pháp ở cửa hàng của khu tham quan.

Nếu ai đó trong nhà đang giữ một hòn đá lấy từ di tích, cách làm có trách nhiệm là liên hệ ban quản lý nơi đó hỏi họ muốn xử lý thế nào — không phải vì sợ xui, mà vì đó là điều đúng.