Lây nhiễm ma thuật (magical contagion) là lối nghĩ rằng một đồ vật mang theo "phẩm chất" của người hay sự việc từng chạm vào nó: chiếc áo của kẻ ác thì nhuốm ác, món đồ của người thân thì giữ hơi ấm người thân, viên đá lấy từ nơi linh thiêng thì mang theo sức mạnh nơi đó. Các thí nghiệm tâm lý học từ thập niên 1980 cho thấy người trưởng thành, có học, biết rõ là vô lý, vẫn bị lối nghĩ này chi phối. Đó là lý do lời nguyền đồ vật — từ kim cương Hope đến búp bê Annabelle — dễ được tin đến thế.
Từ James Frazer đến phòng thí nghiệm
Năm 1890, nhà nhân học người Scotland James George Frazer xuất bản The Golden Bough (Cành vàng), một công trình đồ sộ so sánh phong tục, tín ngưỡng khắp thế giới. Ông mô tả hai "luật" mà ông cho là nằm dưới nhiều thực hành ma thuật:
- Luật tương đồng: cái giống nhau thì ảnh hưởng nhau — ví dụ làm hình nộm giống một người để tác động lên người ấy.
- Luật tiếp xúc (lây nhiễm): những gì đã từng chạm vào nhau thì tiếp tục ảnh hưởng nhau sau khi đã tách rời — ví dụ một sợi tóc, mẩu móng tay, mảnh áo vẫn "nối" với người chủ.
Frazer viết với con mắt của học giả thời Victoria, coi những niềm tin ấy là dấu vết của lối tư duy "nguyên thuỷ". Gần một thế kỷ sau, các nhà tâm lý học cho thấy lối tư duy đó không thuộc về "người nguyên thuỷ" nào cả — nó có trong mọi chúng ta.
Chiếc áo len "của Hitler" và những thí nghiệm của Paul Rozin
Năm 1986, nhà tâm lý học Paul Rozin cùng các cộng sự ở Đại học Pennsylvania công bố một loạt thí nghiệm trên sinh viên Mỹ về "các luật của ma thuật cảm ứng". Họ tìm cách đo xem những luật Frazer mô tả có chi phối người hiện đại hay không.
Một số kết quả nổi bật:
- Người tham gia không muốn mặc một chiếc áo len khi được bảo nó từng thuộc về Hitler, dù áo đã được giặt sạch. Giặt không làm giảm nhiều cảm giác ghê.
- Họ ngần ngại uống nước trái cây sau khi một con gián đã được khử trùng hoàn toàn được nhúng vào — dù biết rõ con gián không còn mang mầm bệnh.
- Họ ngại ăn đường từ một lọ mà chính tay họ vừa dán nhãn "xyanua", dù biết rõ trong lọ là đường.
Điều đáng chú ý: người tham gia đều thừa nhận cảm giác của mình là "phi lý". Biết là vô lý không làm cảm giác biến mất.
Chiếc áo len cũ của kẻ sát nhân
Nhà tâm lý học người Anh Bruce Hood, trong sách SuperSense (2009), mô tả một màn ông hay làm trước khán giả: đưa ra một chiếc áo len cũ và hỏi ai sẵn lòng mặc thử, nhiều người giơ tay; rồi ông nói chiếc áo từng thuộc về một kẻ sát nhân khét tiếng, và hầu hết tay hạ xuống. Những người vẫn mặc thì bị người xung quanh nhìn như thể họ vừa chạm vào thứ gì bẩn.
Hood cho rằng con người có một "giác quan siêu nhiên" bẩm sinh — xu hướng tin rằng có những phẩm chất vô hình nằm trong vật thể và con người. Nó phát triển từ nhỏ và không biến mất khi ta lớn lên, chỉ bị lý trí phủ lên một lớp mỏng.
Mặt tích cực: đồ vật của người ta thương
Lây nhiễm ma thuật không chỉ là sợ hãi. Nó cũng là lý do ta trân trọng:
| Dạng lây nhiễm | Ví dụ | Ghi nhận nghiên cứu |
|---|---|---|
| Tiêu cực | Áo của kẻ ác, đồ của người bệnh, đồ vật "bị nguyền" | Rozin và cộng sự (1986): người ta né tránh dù biết là vô hại |
| Tích cực từ người nổi tiếng | Đồ người nổi tiếng từng dùng được đấu giá cao | Newman, Diesendruck và Bloom (2011): món đồ được tin là người nổi tiếng từng chạm vào có giá trị cao hơn; nếu được nói đã khử trùng sạch thì giá trị cảm nhận giảm |
| Tích cực từ người thân | Áo của mẹ, đồng hồ của ông, thú bông thời thơ ấu | Hood và Bloom (2008): nhiều trẻ nhỏ không muốn đổi thú bông gắn bó của mình lấy một bản sao "y hệt" |
Người giữ chiếc áo của người thân đã mất, ngửi mùi áo khi nhớ, không hề "mê tín" theo nghĩa xấu. Đó là cùng một cơ chế tâm lý, chỉ hướng về tình thương thay vì nỗi sợ.
Lây nhiễm ma thuật làm nên lời nguyền đồ vật thế nào
Đặt các câu chuyện trong danh mục này cạnh nhau, ta thấy cùng một cấu trúc:
- Một đồ vật gắn với sự kiện mạnh: một cái chết (xe của James Dean), một tội ác (ghế Busby), một nơi linh thiêng (đá Uluru), một lăng mộ (tấm phủ quan tài Ai Cập).
- Ý nghĩ rằng đồ vật "mang theo" sự kiện: chiếc ghế mang cơn giận của kẻ sát nhân, hòn đá mang sức mạnh của đất thiêng.
- Chuyện không may được gán vào: những gì xảy ra với người chạm vào đồ vật được ghi nhớ, những gì không xảy ra thì bị quên.
- Nghi thức hoá giải: gửi trả đá, viết thư xin lỗi búp bê, treo ghế lên tường, đốt tranh.
Bước cuối cho thấy niềm tin này mạnh tới đâu: nó không chỉ là suy nghĩ mà biến thành hành động, chi phí và nghi lễ.
Thị trường "đồ bị ám"
Lối nghĩ ấy có cả một thị trường. Trên mạng, người ta rao bán búp bê, tranh, nhẫn "bị ám" kèm câu chuyện, giá cao hơn món đồ thường nhiều lần. Có dịch vụ nhận "giải" đồ bị ám với giá không nhỏ. Câu chuyện chính là thứ được bán, còn đồ vật chỉ là bao bì.
Nếu gặp những lời mời như vậy, hãy nhớ: không có thiết bị hay phương pháp nào được kiểm chứng là phát hiện được "năng lượng" trong đồ vật, và không ai có thể chứng minh một món đồ "đã được giải". Đừng trả tiền cho những thứ không thể kiểm chứng.
Sống chung với lối nghĩ này
Lây nhiễm ma thuật không phải là lỗi cần xoá bỏ. Nó có nguồn gốc rất có lý: tránh xa đồ vật của người bệnh từng giúp tổ tiên ta tránh lây bệnh thật. Chỉ là cơ chế ấy không phân biệt được mầm bệnh thật với "vết bẩn" tưởng tượng.
Vài gợi ý thực tế:
- Mua đồ cũ: lo về vệ sinh thì vệ sinh kỹ — giặt, lau, khử khuẩn. Đó là lo lắng có cơ sở. Nếu cảm giác khó chịu vẫn còn chỉ vì "không biết chủ cũ là ai", hãy nhận ra đó là cảm giác, không phải nguy hiểm.
- Đồ của người thân đã khuất: giữ hay cho đi là chuyện của từng gia đình. Không cần vội đốt hay bỏ vì sợ "xui"; cũng không cần giữ mọi thứ nếu nó khiến mình nặng lòng.
- Khi trẻ sợ một món đồ: đừng chế giễu, cũng đừng khẳng định món đồ có ma. Cất nó khỏi phòng trẻ một thời gian và nói chuyện về điều làm con sợ.
- Khi nỗi sợ ảnh hưởng cuộc sống: nếu sợ ô nhiễm, sợ đồ vật tới mức phải rửa tay liên tục, né tránh nhiều nơi, mất ngủ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý — đó có thể là dấu hiệu của rối loạn lo âu cần được hỗ trợ.
Đọc thêm: SuperSense (2009) của Bruce Hood viết dễ đọc cho người không chuyên; Paranormality (2011) của Richard Wiseman và Anomalistic Psychology (2014) của Christopher French và Anna Stone đặt lây nhiễm ma thuật trong bức tranh rộng hơn về tâm lý học niềm tin.
Câu hỏi thường gặp
Lây nhiễm ma thuật là gì?
Là lối nghĩ rằng đồ vật mang theo phẩm chất của người hay sự việc từng chạm vào nó, kể cả khi không có cơ chế vật lý nào. Khái niệm được James Frazer mô tả năm 1890 và được Paul Rozin nghiên cứu bằng thí nghiệm từ năm 1986.
Thí nghiệm chiếc áo len của Hitler là gì?
Trong nghiên cứu của Paul Rozin và cộng sự năm 1986, người tham gia không muốn mặc một chiếc áo len khi được bảo nó từng thuộc về Hitler, dù áo đã giặt sạch. Thí nghiệm cho thấy cảm giác "nhiễm" không mất đi dù biết là vô lý.
Vì sao người ta tin đồ vật mang lại xui xẻo?
Vì lối nghĩ lây nhiễm ma thuật khiến ta gán cho đồ vật phẩm chất của sự kiện gắn với nó, cộng với việc ta nhớ những chuyện không may xảy ra sau khi chạm vào đồ vật và quên những lần không có gì xảy ra.
Có nên mua đồ cũ của người lạ không?
Nếu đồ vật còn tốt và được vệ sinh đúng cách thì không có lý do an toàn nào để tránh. Cảm giác khó chịu vì "không biết chủ cũ" là phản ứng tâm lý tự nhiên, không phải dấu hiệu nguy hiểm.
Có cách nào kiểm tra một món đồ có "bị ám" không?
Không có thiết bị hay phương pháp nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng" hay "vong" trong đồ vật. Những dịch vụ tự nhận làm được điều này đều không có bằng chứng.
