Lời nguyền trên mộ Shakespeare: "kẻ nào dời xương ta" và hộp sọ mất tích

Trên phiến đá phủ mộ William Shakespeare trong nhà thờ Holy Trinity ở Stratford-upon-Avon, nước Anh, khắc bốn câu thơ kết bằng lời nguyền: kẻ nào dời xương ta sẽ bị nguyền rủa. Lời nguyền ấy nhiều khả năng nhằm ngăn một tập tục rất đời thường thời đó — đào mộ cũ, dời xương vào nhà hài cốt để lấy chỗ chôn người mới. Nhờ nó, mộ Shakespeare chưa từng được khai quật; nhưng một khảo sát bằng radar xuyên đất năm 2016 cho thấy phần đầu ngôi mộ có dấu hiệu bị xáo trộn, và hộp sọ có thể đã không còn ở đó.

Bốn câu thơ trên phiến đá

Shakespeare mất ngày 23/4/1616 và được chôn trong gian cung thánh (chancel) của nhà thờ Holy Trinity, nơi ông được rửa tội năm 1564. Được chôn ở vị trí danh dự ấy không phải vì ông là nhà soạn kịch lừng danh, mà vì ông là người có cổ phần trong quyền thu thuế phần mười của giáo xứ — một địa vị xã hội địa phương.

Phiến đá không khắc tên ông. Nó chỉ mang bốn dòng thơ, viết theo lối chính tả cổ, đại ý (bản dịch của bài này):

Bạn hiền, vì Chúa xin dừng tay,

Chớ đào bụi đất nằm đây.

Phúc cho người để yên đá này,

Và nguyền cho kẻ dời xương ta.

Không chắc chắn ai là tác giả bốn câu này. Truyền thống cho rằng chính Shakespeare tự viết; nhiều học giả thận trọng hơn, vì giọng thơ khá mộc so với ngòi bút của ông, và lối văn bia có vần như vậy khá phổ biến thời đó.

Lời nguyền này nhắm vào ai

Ở nước Anh thế kỷ 16–17, đất chôn trong nhà thờ và nghĩa trang có hạn. Tập tục phổ biến là sau một thời gian, mộ cũ được đào lên, xương được chuyển sang nhà hài cốt (charnel house) để lấy chỗ cho người mới. Nhà thờ Holy Trinity cũng từng có nhà hài cốt như thế, sát bên gian cung thánh.

Với một người muốn yên nghỉ lâu dài, viễn cảnh xương mình bị ném chung vào một căn phòng đầy xương lạ hẳn không dễ chịu. Bốn câu thơ đóng vai một tấm biển "đừng đào" — lời khẩn cầu với người phu đào mộ và viên chức nhà thờ tương lai, được bọc trong ngôn ngữ phúc và nguyền mà người thời đó tôn trọng.

Nói cách khác, đây không phải lời nguyền của một hồn ma đáng sợ, mà là một biện pháp bảo vệ mộ rất thực dụng. Và nó hiệu quả: suốt bốn thế kỷ, nhà thờ và giới học giả đều tôn trọng mong muốn ấy, không ai được phép mở mộ.

Khảo sát radar năm 2016

Năm 2016, nhân dịp 400 năm ngày mất của Shakespeare, nhóm khảo cổ do Kevin Colls (Đại học Staffordshire) dẫn đầu được nhà thờ cho phép khảo sát mộ bằng radar xuyên đất (GPR) — phương pháp phát sóng vô tuyến xuống đất và đọc tín hiệu phản xạ, không cần đào. Kết quả được công bố cùng phim tài liệu của kênh Channel 4.

Những điều khảo sát gợi ý:

• Mộ khá nông, không thấy dấu vết kim loại của quan tài kiểu có đinh tán lớn; thi hài có thể được chôn trong vải liệm.
• Ở phần đầu mộ có dấu hiệu bị xáo trộn, như từng có người đào và lấp lại, và phần phía dưới phiến đá đã được sửa.
• Từ đó nhóm nghiên cứu cho rằng có thể hộp sọ của Shakespeare không còn nằm trong mộ.

Cần nói rõ: đây là diễn giải dựa trên tín hiệu radar, không phải khai quật. Không ai đã nhìn thấy bên trong mộ. Kết luận đúng mực là "có thể thiếu hộp sọ", không phải "đã mất hộp sọ".

Câu chuyện trộm sọ năm 1879

Kết quả radar làm sống lại một câu chuyện cũ. Năm 1879, tạp chí The Argosy đăng một truyện ký ký tên "Một người vùng Warwickshire", kể rằng năm 1794 một bác sĩ tên Frank Chambers đã thuê người lén đào mộ, lấy trộm hộp sọ Shakespeare để bán cho nhà sưu tầm, rồi không bán được. Câu chuyện kể thêm hộp sọ sau đó được giấu trong một hầm mộ ở nhà thờ làng Beoley gần đó.

Truyện này từ lâu bị coi là hư cấu. Sau khảo sát năm 2016, nhóm nghiên cứu cũng kiểm tra hộp sọ ở Beoley và xác định đó là sọ của một phụ nữ khoảng bảy mươi tuổi — không phải Shakespeare. Vậy là câu chuyện Argosy có thể đúng ở chỗ có người từng đào mộ, nhưng sai ở chỗ hộp sọ nằm đâu. Hoặc dấu xáo trộn có nguyên nhân khác, như sửa chữa nền nhà thờ. Chưa ai biết chắc.

Mốc thời gian

Không chỉ Shakespeare: văn bia doạ kẻ đào mộ

Lời khẩn cầu hay lời doạ khắc trên mộ không phải sáng tạo riêng của Stratford. Ở nhiều nền văn hoá, người ta tìm cách bảo vệ nơi yên nghỉ bằng chữ: một số lăng mộ Ai Cập cổ có câu cảnh báo kẻ xâm phạm, bia mộ La Mã đôi khi ghi mức phạt cho ai dùng lại mộ, và ở nước Anh thời Shakespeare, văn bia có vần nhắc người sống về cái chết là chuyện thường thấy.

Điểm chung của chúng là sự lo lắng rất thật: người chết không còn tự bảo vệ được mình, nên chỉ có thể dựa vào lương tâm và nỗi e dè của người sống. Một lời nguyền, xét cho cùng, là cách người xưa viết "xin hãy tôn trọng" bằng ngôn ngữ mạnh nhất họ có. Đọc như vậy, bốn câu trên mộ Shakespeare bớt rùng rợn và trở nên rất người.

Vì sao lời nguyền vẫn được tôn trọng

Ngày nay ít ai tin một lời nguyền khắc đá có thể làm hại người đào mộ. Nhưng nhà thờ vẫn từ chối khai quật, vì những lý do khác: tôn trọng ý nguyện người đã khuất, tôn trọng nơi thờ phượng đang hoạt động, và quan điểm rằng tò mò học thuật không đủ biện minh cho việc quấy rầy một ngôi mộ. Ở đây, "lời nguyền" sống tiếp dưới dạng đạo đức chứ không phải mê tín.

Đó là một cách nhìn đáng học: một lời nguyền cổ không cần đúng theo nghĩa siêu nhiên để vẫn có ý nghĩa. Nó là một ý nguyện được ghi lại, và người đời sau chọn tôn trọng.

Đến thăm

Nhà thờ Holy Trinity ở Stratford-upon-Avon vẫn là nhà thờ giáo xứ hoạt động, mở cửa cho khách vào thăm ngoài giờ lễ; khu mộ Shakespeare trong gian cung thánh có thể có phí tham quan nhỏ để đóng góp cho nhà thờ. Trên tường gần đó có tượng bán thân Shakespeare, được dựng vài năm sau khi ông mất. Cùng thị trấn có ngôi nhà nơi ông sinh ra và nhiều địa điểm do quỹ Shakespeare Birthplace Trust quản lý. Thông tin giờ mở cửa nên xem trên trang chính thức của nhà thờ và quỹ.