Mũ Chúa của Persinger: kích thích não có tạo cảm giác hiện diện

"Mũ Chúa" (God Helmet) là biệt danh báo chí đặt cho chiếc mũ gắn cuộn dây phát từ trường yếu của nhà thần kinh học Michael Persinger (Đại học Laurentian, Canada), người tuyên bố nó tạo ra cảm giác có một sự hiện diện vô hình ở phần lớn người đội. Năm 2005, nhóm của Pehr Granqvist ở Thuỵ Điển làm lại thí nghiệm theo kiểu mù đôi và không lặp lại được: người đội mũ có cảm giác lạ hay không phụ thuộc vào mức độ dễ bị ám thị, chứ không phụ thuộc vào việc mũ có được bật hay không. Ý tưởng rằng não có thể tự tạo cảm giác hiện diện thì đúng; chiếc mũ cụ thể này thì chưa được chứng minh.

Michael Persinger và giả thuyết thuỳ thái dương

Michael Persinger (1945–2018) làm việc gần như cả sự nghiệp ở Đại học Laurentian, thành phố Sudbury, Ontario. Ông quan tâm đến một câu hỏi lớn: những trải nghiệm mà người ta gọi là thấy ma, cảm thấy hiện diện, xuất hồn, có phải bắt nguồn từ hoạt động của một vùng não cụ thể không?

Persinger tập trung vào thuỳ thái dương, vùng não hai bên đầu, phía trên tai. Ông biết rằng một số người bị động kinh thuỳ thái dương kể những trải nghiệm rất mạnh trong cơn: cảm giác có ai đó, cảm giác ý nghĩa sâu sắc, cảm giác đã từng trải qua. Ông đưa ra giả thuyết rằng người bình thường cũng có những "cơn vi mô" ở thuỳ thái dương, và chúng có thể bị kích hoạt bởi các yếu tố bên ngoài, kể cả biến động từ trường.

Chiếc mũ hoạt động thế nào

Thiết bị do kỹ sư Stanley Koren chế tạo nên trong giới nghiên cứu còn gọi là "mũ Koren". Về hình dáng, nó là một chiếc mũ bảo hiểm cũ, bên trong gắn các cuộn dây điện từ áp sát hai bên thái dương. Máy tính điều khiển dòng điện để các cuộn dây phát ra từ trường yếu, biến thiên theo những mẫu phức tạp.

Quy trình thí nghiệm của Persinger:

1. Người tham gia ngồi trong phòng cách âm, tối, mắt bịt.
2. Đội mũ trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút.
3. Được yêu cầu nói ra mọi cảm nhận.
4. Sau đó điền phiếu về những trải nghiệm như cảm thấy hiện diện, chóng mặt, cảm xúc mạnh.

Persinger báo cáo rằng phần lớn người tham gia cảm thấy có một sự hiện diện trong phòng, và một số người diễn giải đó là người thân đã khuất hay một thực thể thiêng liêng. Báo chí nhanh chóng đặt tên "mũ Chúa".

Những người đã thử

Chiếc mũ trở nên nổi tiếng một phần nhờ những người có tên tuổi đến thử:

• Susan Blackmore, nhà tâm lý học Anh nổi tiếng với các nghiên cứu về trải nghiệm xuất hồn, kể đã có những trải nghiệm rất mạnh khi đội mũ trong phòng thí nghiệm của Persinger, như cảm giác bị kéo, cảm xúc giận dữ, sợ hãi.
• Richard Dawkins, nhà sinh học tiến hoá, thử cho một chương trình truyền hình BBC năm 2003 và kể gần như không cảm thấy gì đặc biệt, ngoài chút cảm giác lạ ở hơi thở, chân tay. Persinger giải thích rằng điểm số của Dawkins trên thang đo độ nhạy thuỳ thái dương thấp.

Hai trải nghiệm trái ngược ấy minh hoạ chính câu hỏi trung tâm: điều làm người ta cảm thấy lạ là chiếc mũ, hay là con người đội nó?

Thí nghiệm mù đôi năm 2005

Năm 2005, nhóm của Pehr Granqvist ở Đại học Uppsala (Thuỵ Điển) công bố trên tạp chí Neuroscience Letters một nghiên cứu làm lại thí nghiệm của Persinger, với thiết bị và phần mềm do chính nhóm Persinger cung cấp. Điểm khác biệt quan trọng: nghiên cứu được làm theo kiểu mù đôi.

Một số người ở nhóm mũ tắt vẫn kể có cảm giác hiện diện, có trải nghiệm mạnh. Điều dự đoán tốt nhất ai sẽ có trải nghiệm là đặc điểm tính cách: mức độ dễ bị cuốn vào trải nghiệm và dễ bị ám thị. Ngồi trong phòng tối, bịt mắt, đội một chiếc mũ đầy dây điện được giới thiệu là có thể tạo trải nghiệm lạ, thế là đủ.

Persinger phản bác rằng nhóm Thuỵ Điển không đội mũ đủ lâu và không làm đúng quy trình. Nhóm Granqvist trả lời rằng họ đã dùng thiết bị và chương trình do chính phòng thí nghiệm của Persinger cung cấp. Đến nay chưa có nhóm độc lập nào lặp lại được kết quả của Persinger trong điều kiện mù đôi.

Vấn đề vật lý: từ trường có đủ mạnh không

Ngoài vấn đề phương pháp, có một nghi vấn cơ bản hơn. Từ trường do mũ của Persinger phát ra cỡ một micro-tesla, tức yếu hơn cả từ trường tự nhiên của Trái Đất, dù khác ở chỗ biến thiên. Để so sánh, máy kích thích từ xuyên sọ (TMS) dùng trong điều trị và nghiên cứu phát xung khoảng một tesla, mạnh hơn khoảng một triệu lần, và chính nhờ cường độ đó mới tác động được lên tế bào thần kinh. Nhiều nhà vật lý và thần kinh học cho rằng từ trường yếu như của mũ Persinger khó có thể xuyên qua hộp sọ để ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động não.

Persinger lập luận rằng mẫu biến thiên phức tạp, chứ không phải cường độ, mới là điều quan trọng. Lập luận này chưa được chứng minh bằng thí nghiệm độc lập.

Điều Persinger đúng

Thất bại của chiếc mũ không có nghĩa ý tưởng cốt lõi là sai. Có bằng chứng tốt rằng não có thể tự tạo ra cảm giác có người hiện diện:

• Năm 2006, kích thích điện trực tiếp lên một vùng gần chỗ nối thuỳ thái dương và thuỳ đỉnh ở một bệnh nhân động kinh làm cô cảm thấy có người đứng sau lưng bắt chước mình. Đây là kích thích bằng điện cực đặt trực tiếp lên não, mạnh hơn rất nhiều so với mũ từ trường.
• Năm 2014, một thí nghiệm với robot chạm lưng trễ nhịp tạo được cảm giác hiện diện ở người khoẻ mạnh.
• Bệnh nhân động kinh thuỳ thái dương, bệnh Parkinson và một số bệnh thần kinh khác đôi khi kể về cảm giác hiện diện.

Những bằng chứng này được trình bày kỹ hơn trong bài về hiện tượng người thứ ba ở cùng danh mục. Kết luận chung: cảm giác hiện diện là một sản phẩm não có thể tạo ra, nhưng không phải bằng chiếc mũ của Persinger.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện mũ Chúa là bài học kinh điển về tầm quan trọng của thí nghiệm mù đôi. Một hiệu ứng có vẻ mạnh, có nhiều lời chứng ấn tượng, được báo chí yêu thích, có thể tan biến khi cả người tham gia lẫn người làm thí nghiệm không biết ai đang được "điều trị". Bài học này áp dụng cho mọi thứ: từ thực phẩm chức năng đến thiết bị "cân bằng năng lượng" được quảng cáo trên mạng.

Ngày nay có những thiết bị thương mại quảng cáo dựa trên nghiên cứu của Persinger, hứa hẹn tạo trải nghiệm tâm linh hay thư giãn sâu. Không có thiết bị nào trong số đó được chứng minh hiệu quả qua thử nghiệm mù đôi độc lập. Nếu có triệu chứng thần kinh bất thường, như cảm giác hiện diện lặp lại, mất ý thức thoáng qua, cần đi khám chuyên khoa thần kinh chứ không tìm thiết bị.

Muốn đọc thêm: bài của Granqvist và cộng sự năm 2005 trên Neuroscience Letters; chương về cảm giác hiện diện trong Anomalistic Psychology của French và Stone (2014).