Nấm mốc, nhà ẩm và cảm giác nhà có ma: giả thuyết đang kiểm chứng

Năm 2015, kỹ sư môi trường Shane Rogers ở Đại học Clarkson (Mỹ) nêu giả thuyết rằng một số nhà "có ma" thực ra là nhà ẩm mốc: bào tử nấm mốc trong không khí có thể gây khó chịu, lo âu, khó ngủ, và ở mức nặng có thể góp phần vào những cảm giác bất thường mà người ở diễn giải là ma ám. Đây mới là giả thuyết đang kiểm chứng, chưa được chứng minh. Điều đã chắc chắn là nhà ẩm mốc có hại cho sức khoẻ hô hấp, và đó đủ là lý do để xử lý, dù có ma hay không.

Giả thuyết bắt đầu từ đâu

Nếu đọc nhiều lời kể về nhà ma ám, ta sẽ thấy vài điểm lặp đi lặp lại: nhà cũ, lâu không có người ở, có tầng hầm hay gác ẩm, mùi ngai ngái, người ở hay mệt, khó ngủ, bứt rứt, có cảm giác nặng nề, thấy "không khí" ngột ngạt. Rogers để ý rằng danh sách ấy trùng khá nhiều với những gì đã biết về nhà bị nấm mốc nặng.

Ông đề xuất một chương trình đo đạc: lấy mẫu không khí ở những ngôi nhà được báo cáo có hiện tượng lạ và ở nhà đối chứng không có báo cáo nào, rồi so sánh loại và mật độ nấm mốc. Nếu nhà "có ma" nhiều nấm mốc hơn một cách có hệ thống, giả thuyết có thêm cơ sở. Tính tới nay, giả thuyết vẫn ở giai đoạn đề xuất và thu thập dữ liệu ban đầu; chưa có kết quả nào đủ để kết luận.

Điều đã biết chắc về nấm mốc và sức khoẻ

Phần "nhà ma" còn là giả thuyết, nhưng phần "nhà ẩm mốc hại sức khoẻ" thì có cơ sở vững. Năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành hướng dẫn về chất lượng không khí trong nhà liên quan đến ẩm và nấm mốc, tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy:

• Sống trong nhà ẩm mốc làm tăng nguy cơ các triệu chứng hô hấp: ho, khò khè, nghẹt mũi.
• Nhà ẩm mốc liên quan đến tăng nguy cơ và làm nặng thêm bệnh hen suyễn.
• Người dị ứng, trẻ nhỏ, người già và người có bệnh hô hấp sẵn chịu ảnh hưởng nhiều hơn.

Về tác động lên tinh thần và thần kinh, bằng chứng yếu hơn và còn tranh cãi. Một nghiên cứu năm 2007 trên dữ liệu khảo sát ở nhiều thành phố châu Âu thấy người sống trong nhà ẩm mốc có nhiều triệu chứng trầm cảm hơn, một phần có thể giải thích bằng cảm giác mất kiểm soát với căn nhà và sức khoẻ kém đi. Các tuyên bố trên mạng rằng nấm mốc "gây ảo giác" phần lớn không có nghiên cứu đáng tin đứng sau.

Nấm mốc có thể góp phần vào cảm giác "nhà có ma" ra sao

Nếu giả thuyết đúng một phần, có vài con đường hợp lý, sắp từ chắc chắn đến còn suy đoán:

Ba con đường đầu không cần nấm mốc làm điều gì bí ẩn. Chỉ cần một căn nhà khiến người ở mệt, ngủ không ngon, bứt rứt, cộng thêm một câu chuyện về chủ nhà cũ, là đủ điều kiện để mọi tiếng động ban đêm mang ý nghĩa đáng sợ.

Vấn đề "nhà cũ": nhiều yếu tố đi cùng nhau

Khó khăn lớn nhất của giả thuyết nấm mốc là nhà cũ thường có cùng lúc nhiều đặc điểm: ẩm mốc, gió lùa, tiếng gỗ co giãn, ánh sáng kém, hệ thống sưởi hoặc đun nấu cũ, lịch sử dài với nhiều người từng sống và mất ở đó. Muốn tách riêng vai trò của nấm mốc, nghiên cứu phải so những ngôi nhà giống nhau về tuổi, kiến trúc, danh tiếng nhưng khác nhau về mức ẩm mốc. Điều đó rất khó làm.

Một số yếu tố trong danh sách trên, như khí CO từ thiết bị đốt hỏng, đã có câu chuyện kinh điển về "ngôi nhà ma năm 1921" được kể ở một wiki khác trong hệ. Khí CO nguy hiểm đến tính mạng và cần được xử lý ngay; nấm mốc thì tác động âm thầm, kéo dài. Nếu nhà vừa có cảm giác lạ vừa có người đau đầu, buồn nôn, hãy nghĩ tới CO trước tiên.

Liên hệ với nhà ở Việt Nam

Khí hậu Việt Nam nóng ẩm, nhiều vùng có độ ẩm cao quanh năm. Miền Bắc có những đợt nồm cuối đông đầu xuân, khi tường, sàn đọng nước và độ ẩm không khí có lúc lên trên 90%. Nhà ống sâu, ít cửa sổ, tầng trệt sát đất, phòng kho kín, gầm cầu thang là những chỗ nấm mốc dễ phát triển. Mùa mưa ở miền Nam và miền Trung, nhà thấm dột cũng tạo điều kiện tương tự.

Không ít căn nhà bị đồn "nặng", "có vong" là nhà bỏ trống lâu, đóng kín, ẩm thấp. Khi mở ra, mùi ngai ngái, cảm giác lạnh và tối càng làm câu chuyện thêm thuyết phục. Trước khi kết luận gì, việc đầu tiên nên làm là đưa ánh sáng và không khí trở lại căn nhà.

Kiểm tra và xử lý ẩm mốc trong nhà

Dấu hiệu cần để ý

• Mùi ngai ngái, mùi đất ẩm, nhất là trong phòng kín, tủ quần áo.
• Vệt đen, xanh, trắng trên tường, trần, góc cửa sổ, sau tủ, dưới gầm giường.
• Tường bong sơn, phồng rộp, ố vàng; gỗ mục, mềm.
• Kính, tường đọng nước thường xuyên.
• Người trong nhà hay hắt hơi, nghẹt mũi, ho khi ở nhà và đỡ hơn khi đi xa.

Việc nên làm

1. Đo độ ẩm: một ẩm kế điện tử rẻ tiền là đủ. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) khuyên giữ độ ẩm trong nhà dưới 60%, lý tưởng khoảng 30–50%.
2. Thông gió: mở cửa khi trời khô, dùng quạt hút ở bếp và nhà tắm. Ngày nồm thì ngược lại, nên đóng cửa và dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà.
3. Tìm và sửa nguồn nước: ống rò, mái dột, tường thấm. Không sửa nguồn nước thì lau chùi bao nhiêu nấm mốc cũng quay lại.
4. Làm sạch vết mốc nhỏ trên bề mặt cứng bằng nước và chất tẩy rửa, đeo khẩu trang và găng tay. Vết mốc diện rộng, thấm sâu vào tường, trần thì nên nhờ thợ chuyên xử lý.
5. Bỏ đồ đã mốc nặng như thảm, nệm, giấy tờ ngấm nước lâu.

Khi nào cần đi khám

Nếu ai trong nhà bị ho, khò khè, khó thở kéo dài, hen suyễn nặng lên, đau đầu, mệt mỏi không rõ nguyên nhân, hãy đi khám và kể với bác sĩ về tình trạng ẩm mốc trong nhà. Nếu có cảm giác bất thường như nghe, thấy điều không có thật, lặp đi lặp lại, kéo dài nhiều tuần, đó cũng là lý do để gặp bác sĩ, không nên tự quy cho nhà có ma hay nhà có mốc.

Góc nhìn hôm nay

Giả thuyết nấm mốc hấp dẫn vì nó đưa chuyện ma về một thứ có thể đo, có thể sửa. Nhưng cần giữ đúng mức: đến nay nó là một ý tưởng đáng kiểm chứng, không phải lời giải đã được xác nhận. Đừng tin những bài viết khẳng định "khoa học đã chứng minh nhà ma là do nấm mốc".

Điều có thể làm ngay là thực tế hơn nhiều: một căn nhà khô ráo, thoáng khí, đủ sáng tốt cho phổi, cho giấc ngủ và cho tinh thần. Nếu sau khi xử lý ẩm mốc, những cảm giác nặng nề trong nhà cũng bớt đi, thì dù nguyên nhân là gì, người ở vẫn được lợi.

Muốn đọc thêm: hướng dẫn của WHO năm 2009 về ẩm và nấm mốc trong nhà (WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Dampness and Mould); trang hướng dẫn về nấm mốc của EPA; và Investigating Ghosts của Benjamin Radford (2017) về cách điều tra một ngôi nhà bị đồn có ma.